SOLITAIRE BIJEN

Inhoud solitaire bijen

1. Inleiding

2. Soorten

3. De Gehoornde metselbij

4. Nestgelegenheden

5. Enkele bijen uit mijn biotoop

6. en hun vijanden ...


SOLITAIRE BIJEN

INLEIDING


Buiten onze honingbij bestaan er nog heel wat bestuivers en bestuivingssystemen. Ik denk dan vooral aan solitaire bijen, vlinders, vliegen, hommels, andere insecten, wind …

Gaarne zou ik u dit jaar wat meer specifiek willen onderhouden over de solitaire bijen.

 

3 jaar geleden zocht Dries LAGET (Licenciaat, werkt samen met Prof. Jacobs aan het Labo voor Zoöfysiologie aan de Universiteit Gent) vrijwilligers in Vlaanderen, met het doel de aanwezigheid van solitaire bijen in Vlaanderen in kaart te brengen. Daarvoor stelde hij tegen betaling een nestkastje ter beschikking. Ik meldde mij daarvoor aan. Diegenen onder jullie die de tentoonstelling “de Bloem en de Bij” in Huizingen bezochten, hebben zeker dat driehoekig kastje met buisjes opgemerkt aan mijn stand. Door die 3 jaar observatie heb ik heel wat opgestoken over sommige solitaire bijen en hun leefwijze. Daar wil ik jullie ook laten van genieten. Tot hier het kader waardoor ik ermee begon.

 

Daar ik geen wetenschapper ben, zal ik zo weinig mogelijk gebruik maken van “geleerde woorden”. Toch, eerst ter herinnering, vind je op hierna een tabel met de partiële classificatie van de Hymenoptera (vliesvleugeligen= 2 paar vleugels), waardoor het eenvoudiger wordt te vergelijken waar deze insecten staan t.o.v. onze honingbij.

  hymenoptera

Natuurlijk zou het wat te eenvoudig zijn indien er maar één gedragspatroon zou zijn bij dit soort insecten. Niets is minder waar! Je hebt er die nestgelegenheden zoeken in de grond, anderen in gaatjes, holle stengels. Sommigen bouwen hun nest uit met modder, anderen met plantdeeltjes. Sommigen leggen eitjes, anderen leggen eitjes in de larven ontstaan uit eitjes van andere soorten. Dit noemt men koekoeksbijen. Sommigen verzamelen stuifmeel in hun sterk behaarde achterpoten, anderen in hun buikschuier. Het zijn enkel de honingbijen en de hommels die stuifmeelkorfjes bezitten op hun achterpootjes. Eén ding hebben ze wel gemeen: het zijn eenzaten, zij vormen geen volk zoals honingbijen en overwinteren solitair.

 

Om alle misverstanden de wereld uit te helpen: wanneer men spreekt over “wilde bijen”, gaat het hier niet om verwilderde honingbijen, het is wel een verzamelnaam voor solitair levende bijen en hommels.

 

Vóór de invoer van de honingbij in het Amerikaans continent, verzorgden aldaar de “wilde bijen” de bestuiving van de planten. Nu nog, spelen ze daar – naast de honingbij - een belangrijke rol in.

 

Voor de ferventen van de honingbij: de solitaire bijen zijn geen concurrenten van de honingbij. Zij komen in kleine getallen voor en oogsten enkel nectar voor eigen voeding en slaan er geen op.

 

In een volgend artikel zal ik het meer bepaald hebben over de  verschillende soorten solitaire bijen en de daarbij horende nestgelegenheden, met daarbij een praktische leidraad om ze in uw tuin aan te trekken door het aanbieden van aangepaste nestgelegenheden.

 Hierna volgen een paar linken van webstekken, waar je die diertjes in kleur kan bekijken. Veel eenvoudiger voor de determinatie.

http://wildebijen.nl/

http://www.solitairebijen.ugent.be/index.html : site van Dries Laget (nog niet volledig uitgebouwd)

http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=insecten&menuentry=soorten&id=872&tab=multimedia

 

Ik zal eveneens de planten vermelden die sommige soorten opzoeken. Wens je met observatie van die solitaire bijen te beginnen, wees dan geduldig. Er is veel kans dat je het eerste jaar niet veel solitaire bijen opmerkt, maar elk jaar zal je er meer ontdekken. Je kan ze niet allemaal bij jou hebben, de meeste zijn streekgebonden en ja, daar ook, zijn er reeds veel soorten uitgestorven.

 

Dit is een vervolgverhaal, daar hetzelfde artikel eveneens gepubliceerd wordt in ons tweemaandelijks blad " 't brabants bieke "

 

Succes met je bijtjes en tot een volgend schrijven.

 

Yves

 

 

 

SOLITAIRE BIJEN

Soorten


De solitaire bijen zijn zeer goede stuifmeelverzamelaars. Volgens de wijze dat ze dit stuifmeel naar hun nestgelegenheid dragen, kunnen we ze als volgt onderverdelen:

1. Kropverzamelaars: dit is de meest primitieve vorm. De nectar wordt samen met het stuifmeel verzameld en ingeslikt en zo vervoerd naar het nestje. Door de kleine maaginhoud, wordt er telkens maar een zeer kleine hoeveelheid vervoerd. Daardoor ontstonden tijdens de evolutie andere bijensoorten met een verfijnd systeem:

 

2.  Buikverzamelaars: alle bladsnijdersbijen zijn buikverzamelaars. De sterke beharing onder hun buik laat toe er heel wat stuifmeel in te verzamelen. Dit apparaat noemen we een buikschuier. Aangekomen in het nest, gaan zij deze uitkammen met de achterpoten en opslaan;

 

Buikverzamelaars

3.  Beenverzamelaars: dit zijn bijen waarvan de achterste poten uitgerust zijn met een sterke beharing waarin het stuifmeel vergaard wordt. De pluimvoetbij (Dasypoda plumipes) is daarvan het meest opvallende voorbeeld;

Beenverzamelaars

 

4. Korfverzamelaars: de meest efficiënte vervoerwijze. De achterpoten zijn uitgerust met een korfje waarin het stuifmeel vervoerd wordt. De honingbij en de hommel zijn uitgerust met dit systeem.

 

Korfverzamelaars

Wilde bijen op naam brengen is soms zeer moeilijk. Daarvoor bestaan determinatietabellen. Daarin worden de wilde bijen onderverdeeld in:

  1. Wolbijen (Anthidium)
  2. Klokjesbijen (Chelostoma)
  3. Kegelbijen (Coelioxys)
  4. Maskerbijen (Hylaeus)
  5. Behangersbijen (Megachile)
  6. Metselbijen (Osmia)
  7. Tubebijen (Stelis)

Men kan ze eveneens indelen volgens de nestgelegenheden:

  1. Sommigen maken hun nestje ondergronds, in gaten, oude muizennesten e.d;
  2. De meesten echter zoeken die nestgelegenheden in holten boven de grond. Daarvoor gebruiken ze gaten in muren, in hout, holle stengels of stengels met een zacht binnenste dat ze kunnen wegwerken.

 

ondergronds

bovengronds

Wordt vervolgd…

Yves

 

 

SOLITAIRE BIJEN (3)

De Gehoornde metselbij

Ditmaal zal dit artikel enkel handelen over de Gehoornde metselbij (Osmia cornuta). Waarom? Wel, dit is de meest voorkomende solitaire bij in mijn observatiezone (Dworp) en daarom kan ik er ook veel over vertellen. Algemeen gezien is dit een solitaire bij, boven de grond nestelend, in allerhande holtes van ongeveer 6 à 10 mm doorsnede, met onverschillige diepte. Het  zijn buikverzamelaars, het wijfje heeft dus een buikschuier.
Alles start in het voorjaar, zelfs vanaf begin maart indien de temperatuur het toelaat, t.t.z. boven het vriespunt en zonnig weer. Uit de holte die het vorige jaar eerst belegd en later afgesloten werd met een laagje aarde (vandaar de naam “metselbij”), komt steeds eerst een mannetje te voorschijn, duidelijk herkenbaar aan zijn wit kuifje.
nestkastje
Foto  8 maart 2008


Deze foto werd genomen aan het nestkastje. Voor meer uitleg over deze nestgelegenheid, verwijs ik u naar het eerste artikel van deze reeks. Dit kastje is een kunstmatige nestgelegenheid. Er bestaan ook veel natuurlijke nestgelegenheden, zoals oude muren, uitgeholde steeltjes … Daarover en hoe zelf nestgelegenheden aanbieden voor alle bovengrondse solitaire bijen en hoe de omgeving aantrekkelijk te maken, volgt meer in een later artikel.
Op de foto van vorige pagina, zie je in het centrum een darretje, met zijn wit kuifje tussen zijn 2 ogen en de rechtse antenne komt reeds uit het gaatje dat hij verder open gaat knagen. De kop is zwart, de thorax eveneens en zijn achterlijf is ros. Het mannetje is over het algemeen kleiner dan het wijfje, heeft langere antennes en een kleiner kopstuk.

dar   wijfje
Dar 12 maart 2008     Wijfje 7 mei 2008

       
Het darretje is dus uit de holte gekropen en gaat gedurende een paar dagen “foerageren”, dit tot wanneer de eerste wijfjes uit een holte gaan komen.
Zo vroeg in het seizoen vind men nog niet veel bloemen. De enige planten waarop ik reeds zowel darren als wijfjes zag, waren:

  1. Rode ribes (Ribes sanguineum), op de bloemen;

  2. Kerslaurier (Prunus Laurocerasus)…., op de nectarklieren onder de bladeren.

De dar staat dan uren te wachten aan het gaatje en, zodra een wijfje uitvliegt, bespringt hij haar en vallen ze beiden op de grond, waarna de paring plaats vindt.

koppel   trio
Parend koppel  13 maart 2007   Trio 14 maart 2007


Deze paring kan tot 1 uur duren. Soms wordt een wijfje zelfs besprongen door 2 darren tegelijk!
De volgende dag gaan de bevruchte wijfjes op zoek naar een gaatje om hun eitjes te leggen. Dat is wat eenvoudig gezegd! Eerst een geschikt gaatje vinden qua oriëntatie (liefst oost, zoals onze bijeningang), doorsnede van het gaatje (naar mijn ondervinding tussen 6 en 8 mm), ligging qua bloemenweide, … Daarna wordt dat gaatje opgeruimd en eventueel dieper gemaakt. Dan kan pas het echte werk beginnen: stuifmeel verzamelen in de buikschuier, het stuifmeel aanbrengen achteraan in het gaatje, wanneer er voldoende aangebracht is, wordt daar een eitje tegen gelegd, +/- 1cm verder wordt dan een wand in aarde aangebracht, terug stuifmeel, terug een eitje … tot het gaatje bijna vol is. Het gaatje wordt met een eerste wand in bevochtigde aarde dicht gemetst, waarna een paar mm verder een laatste schot wordt opgemetst.
Over dat stuifmeel aanvoeren wou ik nog iets kwijt. Het wijfje komt dus aangevlogen, de buikschuier vol stuifmeel. Zij gaat in het gaatje, kop eerst. Daar blijft ze even, komt terug uit het gaatje, kop geel van het stuifmeel, en gaat er dan terug achterwaarts in! Ik veronderstel dat ze het stuifmeel dan “aanstampt”. Of misschien meet ze zo of er genoeg stuifmeel in de cel ligt en het tijd is om het eitje te leggen?
 Het duurt 2 à 6 dagen om 7 cellen op te bouwen.

belegd buisje
Genummerd buisje met 7 eitjes, genesteld op het stuifmeel  2 mei 2006


Gedurende de volgende maanden, gaat het ei zich omvormen tot larf, de larf gaat het stuifmeel verbruiken en zo gauw dit gebeurt is, gaat de larf zich inspinnen en gaat ze over naar de vorm van een pop.

Eigenaardigheden

  1. De kleur van het kuifje van de darren varieert van spierwit tot donkergrijs.
  2. Op 3 mei 2006 heeft een wijfje metselbij bijna alle overblijvende buisjes van het nestkastje dicht gemetst. Misschien is dit een manier om haar stamboom voordeel te bezorgen?
  3. Regelmatig komen er kleine zwarte vliegjes rond het nestkastje vliegen, buisjes in en uit gaan … Zo kwam ik op een eindejaarsonderzoek (kijken hoeveel cellen er leefbaar lijken) een buisje tegen,  waarin – tussen het laatste schot na een eitje en het afsluitslotje een heleboel dode vliegjes bleken te zitten.
  4. Waar ik woonde stonden veel oude muren, met overal gaten in en tussen de bakstenen. Op 2 uitzonderingen na, waar telkens een wijfje een gaatje belegd in een muur met westelijke oriëntatie, werden alle nestjes in de muren aangemaakt in oostelijk georiënteerde muren.
  5. Ongeveer de helft van de in de buisjes gelegde eitjes , worden het volgend jaar ook metselbijen. Deze buisjes zijn doorzichtig en laten dus toe, de evolutie van het eitje te volgen. Of er  met nestjes in de muur  meer overlevingskans was, heb ik niet kunnen nagaan.
  6. Het tweede jaar ging een buisje stuk, er ontstond dus een leemte die absoluut niet rond was. Een metselbij kwam gewoon die leemte tussen de buisjes beleggen, maar bleek wel wat moeite te hebben om de  - veel grotere – opening volledig af te sluiten.

 

Wordt vervolgd…
Yves
Dworp

 

SOLITAIRE BIJEN (4)

NESTGELEGENHEDEN

 

Nu de herfst aan de deur staat, is de tijd gekomen om na te denken hoe we die solitaire bijen in onze tuin kunnen lokken. Daarom later verder over andere solitaire bijen en nu wat meer over hun nestgelegenheden.

Je kan voor deze solitaire bijen alvast een deel van je tuin wat laten verwilderen. Zo zullen een deel van die wezentjes zich thuis voelen in harde holle stelen, onder stenen, in de grond …

Wil je meer een specifieke soort aantrekken, en de voor haar aantrekkelijke planten kennen, dan verwijs ik je naar de Gids Nederlandse bijen, op internet www.wildebijen.nl . Daar vind je voor elke soort de beste drachtplanten die je dan speciaal kan aanplanten. In elk geval: een brede variëteit van inheemse, bloeiende planten zal een uitgebreide variëteit van allerhande insecten, vlinders vogels, enz. aantrekken.

Een andere link waar je de planten kan uitkiezen om specifieke solitaire bijen aan te trekken: http://www.bijenhelpdesk.nl/pld/FAUNA/PlantBijHotel2.htm

Belangrijk: al deze insecten zijn warmteminnend, hou er rekening mee!

Zoals reeds vermeld in een vorig artikel, gaan sommige solitaire bijen bovengronds en andere soorten ondergronds nestelen. Met de bovengrondse nestgelegenheden heb ik de meeste ondervinding, deze zullen dus het meest aan bod komen.

Ondergrondse nestgelegenheden

Sommige soorten zoeken oude muizennesten op, zoals ook de hommel en de wesp daar wel eens in gaan nestelen. Maar de eenvoudigste wijze om solitaire bijensoorten aan te trekken is gewoon een zandheuvel maken tegen een muur die naar het zuiden georiënteerd is. Deze zand dient toch een zekere stabiliteit te vertonen, dus, aangestampte gele zandgrond wordt aantrekkelijker dan rijnzand. Moet je wel zorgen dat dit deel van de tuin niet kan betreden worden, door honden, katten, kippen e.d.

 

Bovengrondse nestgelegenheden

 

Deze bovengrondse nestgelegenheden kan je scheiden in 2 categorieën: deze door de natuur aangeboden en deze door de mens aangeboden.

De natuur levert veel nestmateriaal op, zowel voor de schuilplaats als voor het afwerken van de nestgelegenheid. Ik vermeld er een paar:

De mens levert ongeweten eveneens veel schuilplaatsen:

 

Over het algemeen worden die gaten (boorgaten e.d.) belegd in cellen die mekaar opvolgen, zoals te zien is op de foto van het buisje in vorig artikel (solitaire bijen 3). Indien het gaat om een kubusvormige holte, gaan zij de cellen naast mekaar aanmaken. Het is duidelijk dat er dan veel metselwerk aan te pas komt! In een boorgat wordt na elk eitje met reserve een schot gemaakt, maar in kubus beleggen, betekent ook dat elke cel rondom dient dicht gemetst. Dit wordt duidelijker als je de foto ervan bekijkt.


Enkele foto’s

 

metselbij

raamkozijn

Gehoornde metselbij sluit nestje af in muur

Gesloten gaatje in waterafloop oud raam

 

 

grasritsel

velux

Rosse metselbij op tuingereedschap

Eitjes van Gehoornde metselbij in de ruimte van het Veluxmechanisme

 

 

betonpaal

 

Gehoornde metselbij legt in gaatjes in betonpaal

 

bamboegong

De uitzondering: bamboegong (doorsnede: 2 cm!)

Zelf nestgelegenheden bouwen

 

Vooreerst willen we toch alles zo ideaal mogelijk uitvoeren voor die insecten. Een eerste vereiste is dan ook de standplaats. De beste oriëntatie voor alle nestgelegenheden is het zuiden. Is deze oriëntatie niet mogelijk, dan zal een oostelijke oriëntatie meer activiteit kennen in de ochtend, een westelijke geeft meer activiteit in de namiddag.

Wat bieden we hen aan? Allerhande gaatjes in allerhande vormen en diameters.

Kies je hout als basiselement, neem dan een dik stuk hout (steunbalk, dikke stam) en maak allerhande gaatjes met je boor. Liefst een harde houtsoort, deze maakt geen splinters. De meest belegde diameters zijn vooral van 4 tot 8 mm, Maar sommige soorten solitaire bijen kiezen ook groter en kleiner. Best is het de gaatjes niet allemaal op te lijnen. Er is ook een grens aan het oriëntatievermogen van solitaire bijen. Als de gaatjes allemaal op mekaar lijken, dan zal je al gauw veel heen en weer gevlieg opmerken, gatje in, gaatje uit…Meng dus de diameters en boor er maar op los, zonder voorbereiding. Indien mogelijk, maak je boven je bouwsel ook een dakje, dan zal je werk langer overleven.

Je kan natuurlijk ook steen als basiselement gebruiken. Sommige bakstenen hebben allemaal vierkante gaatjes. Als je er zo een paar op hun zij op mekaar plaatst, heb je ook al iets. Zeer geschikt om te bewerken: die witte “Ytong” blokken. Daar boor je als in boter in! Vooral niet vergeten deze laatsten af te dekken. Ze zijn zeer poreus en ik durf niet aan de gevolgen denken wanneer een blok nat is en het daarop vriest!

Het is eveneens mogelijk allerhande holle stengels of met zachte kern op min. 10 cm af te zagen en in bundels op te hangen, of onder te brengen in een houten kastje enz … je kan je originaliteit botvieren…

Voor diegenen onder ons die manueel werk absoluut niet zien zitten, zijn er in de handel eveneens afgewerkte kastjes te vinden.

Meer info over dit onderwerp op internet:

http://www.solitairebijen.ugent.be/nestgelegenheden.html

http://eigenwijzetuin.be/nestkasten-ed/nestkast-voor-wilde-bijen/

 

Voor wie echt wil kijken wat er zoal gebeurt in een cel, kan je de volgende constructie maken:

Je kan houten balken op elkaar te stapelen en telkens nestgangen  boren net aan de bovenrand van de oppervlakte van de plank, zodat de nestgang bovenaan afgesloten wordt door de bovenliggende plank. Leg tussen beide planken een doorzichtige plastiek. Bij het van elkaar nemen van de planken kan je evolutie van de verschillende cellen opvolgen. Dit heeft als voordeel dat je op elk ogenblik de cellen kan bekijken en indien nodig ook de cellen zelf kan gaan bemonsteren/verwijderen (bv. slechte of geparasiteerde cellen eruit halen).

De 2 eerste foto’s tonen een dergelijke constructie, opgebouwd door 3 balken van 12 cm diep, boven elkaar gestapeld , met – telkens ertussen – een doorzichtige plastiekfolie.

Voor verdere uitleg of vragen kan je nog steeds bij mij terecht.

 

Enkele foto’s

balk voor

balk na

 

 

Nieuwbouw eind 2007

23 mei 2008, reeds 10 cellen afgesloten, het dak (een gewone dakpan) is weggenomen

 

stokjes voor

stokjes na

 

 

Nieuwbouw eind 2007

Geen geluk! Nog niets belegd op 23/05/2008!

 

nestkastje voor

nestkastje na

Nestkastje met glazen buisjes 24 februari 2006

Zelfde kastje, belegd, 22 juli 2006

 




SOLITAIRE BIJEN (5)

 

Yves

 

Dworp

 




Terug naar startpagina