Een tycoon van God
Tekst: Theo Krabbe (redacteur Tubantia en GPD-bladen)
Voormalig KRO-televisiejournalist André Truyman analyseert de tragiek van de Poolse paus:
André Truyman, Johannes Paulus II, de onfeilbare. Uitgeverij Van Halewyck, Leuven, 2002. Prijs € 17,50. ISBN 90 5617 381 2.
Jarenlang volgde André Truyman als tv-verslaggever van de KRO paus Johannes Paulus II in Rome en op diens reizen. Over deze ‘tycoon van God’ heeft hij een toegankelijke en fascinerende biografie geschreven.
Eigenlijk is paus Johannes Paulus II een deerniswekkende figuur geworden. De eens zo krachtige acteur Karol Wojtyla is thans een oude, broze Poolse paus met trillende armen, verstrakte spieren, een koele blik en een monotone stem, die met zware medicijnen op de been moet worden gehouden. In feite heeft paus Johannes Paulus II ook het centrale bestuur van de Rooms-Katholieke Kerk al niet meer in handen. Het zijn de Beierse ‘grootinquisiteur’ kardinaal Joseph Ratzinger, staatssecretaris kardinaal Angelo Sodano (een vriend van ex-dictator Pinochet van Chili), en de privé-secretaris van de paus de Pool Stanislaw Dziwisz, die tegenwoordig in het Vaticaan aan de touwtjes trekken. De thans 82-jarige paus Johannes Paulus II ziet zich tegenwoordig ook nog eens geconfronteerd met wereldwijde pedofilieschandalen en seksuele misdrijven onder zijn priesters en bisschoppen.
Toch blijft André Truyman, voormalig televisiejournalist van de KRO, paus Johannes Paulus II een ‘bewonderenswaardige persoonlijkheid’ vinden, zo bekent hij op het einde van zijn biografie over de paus. ‘Maar hij is ook een tragische figuur. Binnenkerkelijke seksschandalen zijn wel het laatste wat hij in zijn lange carrière als ‘tycoon van God’ had verwacht van zijn hiërarchie.’ Johannes Paulus II heeft zijn pauselijke bestuursmacht echter kunnen blijven uitoefenen, omdat de meerderheid van de katholieken wereldwijd ondanks het restauratieve beleid en de soms bizarre standpunten van de paus toch zijn eigen weg is gegaan.
Behalve de fascinatie voor zijn persoonlijkheid groeide bij André Truyman de irritatie over het conservatieve beleid van Johannes Paulus II, die de vernieuwing en de verworvenheden van het Tweede Vaticaanse Concilie (1961-1965) eigenhandig om zeep heeft geholpen. Als televisieverslaggever van de KRO volgde Truyman de paus in Rome en reisde hij herhaaldelijk mee in zijn kielzog op zijn bijna honderd buitenlandse reizen. De opgedane informatie en zijn eigen persoonlijke waarnemingen legden de grondslag voor zijn pausboek, dat onlangs in België is verschenen. Truyman stond daarbij voor een haast onmogelijke opgave de levensloop, de theologische opvattingen en het gevoerde beleid te schetsen van een van de allergrootste pausen uit de geschiedenis. Enkele journalisten met een grote reputatie gingen hem daarin voor. Zo onthulde de Oostenrijkse journalist Adelbert Krims vooral de politieke denkbeelden van Johannes Paulus II over Europa en zijn verzet tegen de Latijns-Amerikanse bevrijdingstheologie. De Amerikaanse journalist Tad Szulc presenteerde vooral een chronologisch feitenrelaas over de levensloop, het pauselijke beleid en de buitenlandse reizen van Johannes Paulus II. De Amerikaanse journalist Carl Bernstein en zijn Italiaanse collega Marco Politi daarentegen beschreven voornamelijk de rol die Johannes Paulus II speelde bij de omverwerping van het communisme in Polen en in Oost-Europa. Het befaamde journalistenduo wees ook op de ‘heilige alliantie’, die paus Johannes Paulus II destijds sloot met president Ronald Reagan van de Verenigde Staten, om in ruil voor CIA-dollars voor het verzet in Polen de ‘marxistische’ bevrijdingstheologie in Latijns-Amerika de kop in te drukken.
De kracht van Truyman’s boek ligt echter in de thematische beperking (de biografie is beknopt, beslaat slechts 250 pagina’s) en in de scherpe en weloverwogen selectie van de vele beschikbare bronnen. André Truyman hanteert consequent het perspectief van het Tweede Vaticaans Concilie (1961-1965), dat de vernieuwing binnen de Rooms-Katholiek Kerk op gang heeft gebracht. In dat perspectief bespreekt hij het pauselijke beleid van Johannes Paulus II, om zo het restauratieve en autoritaire karakter ervan aan te tonen. Truyman laat ook progressieve theologen (Hans Küng, Edward Schillebeeckx) en kardinalen (Godfried Danneels, Karl Lehman) aan het woord, die zich verzetten tegen de restauratie van het Vaticaan. Juist hun analyses en visies tonen aan hoe diep de kloof is, die gaapt tussen de meerderheid van de katholieken en het Vaticaan. Of het nu gaat om de seksuele moraal (abortus, seks voor het huwelijk, het condoom of de pil), meer democratie in de kerk, de priesterwijding van vrouwen, de afstand tussen de katholieken en de hiërarchie is schier onoverbrugbaar geworden. Alleen daarin al schuilt de tragiek van deze Poolse paus.
De wijze waarop paus Johannes Paulus II de vernieuwingen van het Tweede Vaticaanse Concilie teruggedraaid heeft, is ook bijzonder schokkend. Allereerst negeerde hij het principe van de collegialiteit: paus en bisschoppen besturen gezamenlijk de wereldkerk. Vaticanum II gaf aan de paus de titel ‘dienaar der dienaren’, om de rol van de paus met het oog op de collegialiteit enigszins te relativeren. Maar Johannes Paulus II mat zichzelf in het nieuwe kerkelijke wetboek de titel ‘plaatsbekleder van Christus’ aan, om daarmee zijn eigen onfeilbare pauselijke almacht te benadrukken. Bisschoppensynodes in Rome werden onder zijn bestuur gereduceerd tot louter applausmachines voor de door de curie voorgekookte standpunten van de paus.
Ten tweede hanteerde de Poolse paus het benoemingenbeleid als een machtsmiddel om bischoppen, priesters en theologen te disciplineren en zo de rijen onder het kerkpersoneel te kunnen sluiten. Alleen die priesters die vooral zijn morele opvattingen (abortus, euthanasie, seksualiteit) onderschreven konden rekenen op een bisschopsbenoeming. Bisschoppen, die het met hem oneens waren, konden een latere kardinaalsbenoeming wel vergeten. Theologen, die op grond van wetenschappelijk theologisch onderzoek met hem van mening verschilden over de kerkleer, liepen permanent gevaar hun leerbevoegdheid ontnomen te worden. Zelfs zijn opvolging regelde Johannes Paulus II. In het college van kardinalen, dat na zijn overlijden uit zijn midden de nieuwe paus moeten kiezen, benoemde hij vooral conservatieve kandidaten van eigen signatuur.
Polen leerde André Truyman voor het eerst in 1971 kennen, als ‘een land, dat na de bezetting door de nazi’s zichzelf bezet hield’. Een oostblokland, grijs, koud, verarmd, geheimzinnig, met een kerk die eigenlijk geen boodschap had aan de verworvenheden van Vaticanum II. In die sfeer ontving Karol Wojtyla zijn literaire, dramatische, filosofische en theologische vorming. Die achterhaalde Poolse theologie legde paus Johannes Paulus II ook alle katholieken ter wereld op. De celibataire priester Karol Wojtyla, een vrome Mariavereerder, begrijpt ook niets van vrouwen, van seksualiteit en van de (ook erotische) liefde tussen man en vrouw, vindt Truyman.
Reeds als jonge hulpbisschop van Krakau had paus Johannes Paulus II zich ten doel gesteld Polen en de landen in Oost-Europa te bevrijden van het communisme van de Sovjet-Unie. Door zijn politieke, morele en financiële steun aan de verzetsbeweging Solidarinosc in Polen is hij daarin ook geslaagd. Maar in het geopolitieke optreden van Johannes Paulus II zit volgens André Truyman een merkwaardige paradox. De paus, die bijdroeg aan de val van de communistische dictaturen, legitimeerde tegelijkertijd met zijn buitenlandse reizen dictators als Somoza in Nicaragua, Pinochet in Chili, Videla in Argentinie en Rios Mont in Guatamala. Johannes Paulus II had het moeten opnemen voor de bevrijdingstheologen en de armen in de basisgemeenschappen, die de rijke elites in Latijns-Amerika onder kritiek stelden, oordeelt André Truyman. ‘Hij had niet de tegenstander mogen zijn van aartsbisschop Romero in El Salvador, hij had niet de priesters-ministers en de volkskerk in Nicaragua mogen dwarszitten en nog minder bij zijn bezoek aan Argentinië de vermisten en de Dwaze Moeders mogen doodzwijgen. Hij had zeker niet dictator Pinochet en zijn familie in al hun glorie in de huiskapel van het Moneda-paleis mogen zegenen.’
De televisiejournalist beschrijft overigens nog een aardig incident tijdens het pausbezoek van 1987 in Chili. In het voetbalstadion van Santiago hadden de jongeren stiekem spandoeken met teksten als ‘Pinochet moordenaar’ en ‘H. Vader, in Chili wordt gemoord’ naar binnen binnengesmokkeld. Plotseling begon Johannes Paulus II een paar retorische vragen te stellen, waarmee ze luid hun instemming betuigden. ‘Maar op de vraag ‘Geven jullie de afgod van seks op?’ werd een daverend ‘Nee!’ geschreeuwd. En toen zag ik zijn gezicht veranderen in een uitdrukking van woedende vijandigheid. Hier slaagde hij er niet in om als naar gewoonte de jongeren te gebruiken en met de sleutels van Petrus de goegemeente om de oren te slaan. En het zou niet de laatste keer zijn.’
André Truyman is een uitgetreden priester. Hij studeerde zeven jaar theologie en filosofie bij de paters Dominicanen in Vlaanderen. Hij vergezelde de theoloog Edward Schillebeeckx in 1967 op een lezingentoernee langs dertig universiteiten in de Verenigde Staten als de privé-secretaris van deze vermaarde Nijmeegse theoloog. Truyman, die ook zelf twee jaar in de Amerikaanse Midwest studeerde en er ook weekend-pastor was, schreef over het Amerikaanse na-conciliaire katholicisme later ook een boek, getiteld ‘Katholiek Amerikaans’. Maar de auteur is in deze pausbiografie toch vooral op zijn best als televisiejournalist, wiens vak het is om televisiebeelden te duiden en teksten te doorgronden en te interpreteren.
Uiterst boeiend is dan ook Truyman’s analyse van de lichaamstaal van Johannes Paulus II en de theatrale mediaspektakels, die hij zelfs als ‘televisuele orgieën’ omschrijft. Als ‘een pauselijke vedette’ met koninklijke macht en met de allure van een autoritaire alleenheerser baadt Johannes Paulus II zich in het applaus en de verering van de menigte. Of Johannes Paulus II nu jong en krachtig is, of oud en versleten, zijn lichaamstaal blijft een ongekend dramatisch effect sorteren. Zijn uitstraling gebruikt hij bewust om de massa’s te bespelen. Het kussen van de grond bij aankomst van het te bezoeken land, het zich terugtrekken op een bidbank, zijn geïrriteerd gebiedende, soms norse blik, zijn opgeheven vinger, het verbergen van zijn gezicht in zijn handen, het gebruik van zijn Petrusstaf met doorhangende Jezus-corpus, Johannes Paulus II is en blijft een doorgewinterde acteur en toneelspeler. Al is de glans en het charisma er nu wel van af. ‘Meestal nors en verongelijkt voor zich uitkijkend of schuin naar rechts voorovergezakt zijn teksten voorlezend met een schuddende linkerarm, is er niets over van zijn uitstraling in zijn gloriejaren.’
Dat hij straks met Kerstmis op de televisie in de huiskamer overkomt als een vermoeide, afgetakelde en tragische figuur zal Johannes Paulus II niet deren. Integendeel, zijn eigen broosheid stelt hij juist als voorbeeld. ‘Als het lichaam diep geraakt is door de ziekte, herleid tot onbekwaamheid, als de menselijke persoon haast onbekwaam is om te leven en te ageren, wordt de innerlijke rijpheid en de spirituele grootsheid des te evidenter en worden ze een aandoenlijke les voor personen die over een normale gezondheid beschikken’, zo schreef de paus al in 1984.
Zijn pausambt neerleggen, terugtreden en zich terugtrekken in een Mariaklooster, het zal bij deze ‘tycoon van God’ geen moment opkomen. Gehard door de typisch Poolse lijdensmystiek is Johannes Paulus II vastbesloten te sterven in het pauselijke harnas. Gelijk Jezus Christus, die het als de wil van God zag om aan het kruis te moeten sterven.
‘Johannes Paulus II, de onfeilbare’ van de zeventigjarige voormalig KRO-pausverslaggever André Truyman is een indrukwekkende en fascinerende biografie geworden. Het boek laat zich lezen als een veelzijdige televisiedocumentaire met diepgang over het nu al bijna vijfentwintigjarige (te lange) pontificaat van Johannes Paulus II. Al bevat het prachtige boek voor een Nederlander wel een fiks aantal hinderlijke gallicismen en slordige vertaal- en taalfouten.
