Op vrijdagavond 16 juni 2006 werden we compleet verrast door een mededeling van minister Van Mechelen. De Maagdentoren zal worden gerestaureerd. Zelfs de plannen zijn te bewonderen via het internet (zie persmededeling hieronder).
Vlaams minister van
Financiën en Begroting en Ruimtelijke Ordening
Brussel, 16 juni 2006
MINISTER VAN MECHELEN WIL HEDENDAAGSE TOEKOMST VOOR DE MAAGDENTOREN TE ZICHEM.
Deze ochtend heeft Vlaams minister Dirk Van Mechelen het Architectuurbureau Karel Breda aangesteld als projectleider voor de stabilisatie, de restauratie en de ontsluiting van de Maagdentoren in Zichem.
Op 1 juni laatsleden stortte de de Maagdentoren, een 14e-eeuwse verdedigings- of woontoren langs de Demer in Zichem, een stuk verder in. De laatste restauratie dateerde van 1863. Vorige week uitte Vlaams minister Van Mechelen, bevoegd voor monumenten, landschappen en archeologie, in het Vlaams Parlement zijn ongenoegen over de gang van zaken tijdens de voorbije decennia. Tevens kondigde hij aan dat hij op heel korte termijn een projectleider zou aanstellen, die het hele dossier nauwgezet zou moeten gaan opvolgen.
Vorige week werden drie gespecialiseerde architecten aangeschreven met de vraag zich kandidaat te stellen.
Uit deze drie kandidaturen selecteerde de administratie, afdeling Monumenten en Landschappen, uiteindelijk architect Karel Breda. Speciaal voor dit project associeerde hij zich met Lode De Clercq en Frank Dopéré in de Tijdelijke.Vereniging (TV) ‘Studiegroep Restauratie Maagdentoren Zichem’.
Karel Breda is vooral bekend als architect van de Sint-Martinusbasiliek van Halle, waar hij samen met de stad, de kerkraad en vele vrijwilligers instaat voor een uniek en gedragen restauratieproject dat in 2004 de Vlaamse Monumentenprijs kreeg. Deze dynamiek wil hij ook graag tot stand brengen in het restauratieproject van de Maagdentoren te Zichem, door bijvoorbeeld de vzw Red de Maagdentoren, het stadsbestuur en de lokale bevolking mee te betrekken.
Op het vlak van middeleeuwse architectuur verdiende Karel Breda onder meer zijn sporen met het restauratieconcept van het kasteel van Beersel en met de restauratie van een toren van de eerste omwalling van Brussel.
De instandhoudings- en restauratiewerken zijn er op gericht om van de Maagdentoren een baken voor de volgende eeuw te maken. De instorting van een deel van de toren, die letterlijk en figuurlijk een nieuw licht werpt op de toren, dient als basis voor een vernieuwde aanpak. De aanpak die Karel Breda wil ontwikkelen, reconstrueert de toren niet, maar geeft een nieuwe, hedendaagse en meer zichtbare invulling aan het resterende gedeelte van de toren. Tevens voorziet het concept in een optimale ontsluiting van én toegang tot de toren. Hij wil de bovenste verdieping inrichten als uitkijktoren over de Demervallei. Zo wordt de Maagdentoren meer dan ooit met zijn omgeving verbonden.
Het feit dat deze stuttingswerken nog niet eerder deze week werden uitgevoerd heeft alles te maken met een wel overwogen en zorgvuldig gekozen werkwijze door de minister. Minister Van Mechelen wenste dat alle ingrepen omkeerbaar zijn. Overhaaste ingrepen, enkel gericht op het stutten, zouden tot gevolg hebben dat de Maagdentoren wel gestabiliseerd wordt, maar dat er nadien geen andere werken en ingrepen meer mogelijk zijn.
Inmiddels werd de stabiliteit van de toren grondig geëvalueerd. Conclusie: de toren is stabiel, op enkele stukken aan de bovenkant na. Het is dus mogelijk dat er nog brokstukken naar beneden vallen. Om veiligheidsredenen werd een hekken aangebracht, in akkoord met de heer De Ras, eigenaar van de omliggende gronden.
Ondertussen worden alle voorbereidingen getroffen om de stukken te demonteren. Dit is echter geen sinecure omwille van de drassige grond. Daarom dat eerst een tijdelijk betonnen plateau moet worden gegoten waarop het nodige materiaal, waaronder een kraan, kan staan. Deze werken zullen tijdens de zomermaanden worden uitgevoerd.
Omdat er blijkbaar nog geen sluitende garanties zijn dat het stadsbestuur de toren in erfpacht wil nemen, besliste Vlaams minister Van Mechelen om niet alleen de instandhoudingswerken in eigen beheer uit te voeren, maar er ook voor te zorgen dat de ganse restauratie thans onder zijn leiding wordt gerealiseerd. Het totaal van de kosten wordt voorlopig geraamd op 1,6 miljoen euro.
Vlaams minister Van Mechelen: “Sorry dat dit ooit kon gebeuren, maar het geeft de opportuniteit om de Maagdentoren een nieuw leven te laten beginnen met een eigentijdse invulling als hét baken in het landschap van Zichem”.
Via de website http://www.onroerenderfgoed.be/maagdentoren kunnen exemplarische beelden worden opgevraagd.
Dames en
heren
Geachte aanwezigen
Ik ga u een
sprookje vertellen. En het is dan nog wel een liefdesverhaal.
Een sprookje over een meisje dat in de 12de eeuw leefde in Bakoe (Azerbeidzjan).
Een mooie en rijke prinses die volgens de legende ook nog eens maagd was. En
zoals zo vaak in sprookjes, wordt ze verliefd … op een arme jongen.
De wittebroodsweken waren al gepland, maar papa en mama gooiden roet in het eten
en sloten dochterlief op in een toren, gebouwd in de Kaspische Zee. Omdat het
leven zonder haar geliefde geen zin meer had, wierp het meisje zich in de golven
van de zee. De toren heet sindsdien Maagdentoren, en wordt gezien als een
symbool voor liefde en vrijheid.
In 2000 werd de toren werelderfgoed, samen met de ommuurde binnenstad en het
Shirvanpaleis. Datzelfde jaar werd Azerbeidzjan geteisterd door een aardbeving.
En het nieuwe werelderfgoed heeft sindsdien veel van zijn glorie verloren.
Ondeskundige monumentenzorg deed de rest en de Maagdentoren van Bakoe, staat
sinds 2003 op de UNESCOlijst van bedreigd erfgoed.
Dames en
heren,
Zichem heeft net als Bakoe een Maagdentoren. En net als in die hoofdstad van die
voormalige Sovjetrepubliek, leek het erop dat ook de Zichemse toren tot
verdwijnen was gedoemd.
De Zichemse Maagdentoren, gebouwd om weerstand te bieden aan middeleeuws
wapengekletter, trotseerde eeuwenlang de tand des tijds. Een klein jaar geleden
begaf hij.
Niet onder het geweld van kanonnen en belegeringstuigen, maar als slachtoffer
van een papieren oorlog.
De bescherming als monument heeft daaraan spijtig genoeg niet mogen verhelpen,
en de overheidsvoogdij (sinds 1859) evenmin. Ik heb er in elk geval, nog eens,
mijn lessen uit getrokken.
Zoals in mijn opeenvolgende beleidsbrieven duidelijk te lezen staat, is het
ondertekenen van ministeriële besluiten de gemakkelijkste stap in een
beschermingsproces. Een bescherming is immers pas effectief en volwaardig als
het beschermde gebouw ook wordt onderhouden en gerestaureerd.
En daarvoor hebben we vele ogen nodig. Liefst zes miljoen paar. Veel van mijn
aandacht gaat dan ook uit naar het mobiliseren van de 6 miljoen Vlamingen. Om
ons rijk patrimonium voor verval te behoeden.
En ook particuliere eigenaars van monumenten, vrijwilligers én overheden, allen
moeten ze de handen uit de mouwen steken en effectief meewerken aan een toekomst
voor ons erfgoed.
De cijfers liegen er alvast niet om.
In 2007 werd ruim 5 miljoen euro subsidies voorzien voor verenigingen en
initiatieven die net dit soort sensibilisering beogen: Erfgoed Vlaanderen,
Monumentenwacht, het Contactforum voor Erfgoedverenigingen, Open-Monumentendag,
de Intergemeentelijke Archeologische Diensten, de Regionale Landschappen en
Monumentenstrijd.
Daarenboven is nog eens bijna 70 miljoen euro opzijgelegd als onderhouds- of
restauratiesubsidies voor zowel lokale overheden als particulieren.
Het was dan ook onaanvaardbaar dat uitgerekend een monument in handen van de
Vlaamse overheid, op 2 juni 2006 het slachtoffer werd van wanbeheer.
Waarom tientallen miljoenen euro’s spenderen om miljoenen partners te
mobiliseren voor het behoud van ons onroerend erfgoed, als zelfs de Vlaamse
administratie Onroerend-Erfgoed geen blijf weet met haar eigen monumenten?
Deze vaststelling is zeer betreurenswaardig, zeker in het besef dat de
erfgoedadministratie amper twee monumenten rechtstreeks beheert. Eén van deze
monumenten, het Renaat-Braemhuis in Deurne, is wel uitstekend gerestaureerd. Het
kan dus ook anders.
Dames en
Heren,
De redding van de Maagdentoren is voor mij in meerdere opzichten een
symbooldossier.
Enerzijds stond het voortbestaan van een belangrijk monument op het spel.
Anderzijds moest de geloofwaardigheid van mijn administratie worden hersteld.
Daarom heb ik meteen de spreekwoordelijke stier bij de horens gevat, en mij
ertoe geëngageerd om het restauratiedossier van de Maagdentoren nog tijdens deze
legislatuur op het goede spoor te zetten.
Een eerste stap daarin was de consolidatie van de toren om verder verval te
vermijden. De opdracht belandde in de schoot van architect Karel Breda.
Karel hééft wat met middeleeuwse versterkingen. Hij restaureerde al een toren
van de Brusselse stadsomwalling en bereidt nu ook de restauratie van het kasteel
van Beersel voor. Ik heb hem echter vooral leren kennen als de architect die de
restauratie van de Sint-Martinusbasiliek van Halle in goede banen leidt.
Hij was dan ook de geknipte architect voor de consolidatie van de Maagdentoren.
Omdat het ijzerzandstenen gebouw een typevoorbeeld is inzake gebruik van
streekeigen materiaal waarmee hij zo graag werkt. Maar ook omdat hij met zijn
projecten vaak een breed maatschappelijk draagvlak weet te creëren. En dat was
hier in Zichem zeker het geval. De reactie van de Zichemse bevolking op de
instorting van de toren, toonde dit overduidelijk aan.
Het was dan ook een meer dan gerechtvaardigde vraag van de Zichemse bevolking om
de Maagdentoren in eerste instantie te behoeden voor verdere calamiteiten. Karel
Breda omringde zich daarvoor met enkele experts als Lode De Clercq en Frank
Dopéré. Samen hebben ze deze cruciale stap in goede banen geleid.
Met de nodige omzichtigheid en het nodige geduld is bijna een jaar na de
instorting, datgene gerealiseerd wat niemand nog verwachtte: de toren is weer
stabiel. Weliswaar niet zonder hulpstukken. Terecht heb ik het gebouw ergens een
“robocop” horen noemen. En inderdaad, de Maagdentoren is op dit moment nog
steeds een patiënt die intensieve zorgen behoeft.
De consolidatie van de toren is evenwel geen definitieve oplossing. De architect
heeft trouwens bewust gekozen voor omkeerbare ingrepen die dus niet bepalend
zijn voor richting van de uiteindelijke restauratie.
De restauratie zelf zal uiteraard wel een definitieve keuze inhouden. En de
reacties op de voorlopige plannen - die ik met plezier heb gevolgd op de website
van de vzw “Red de Maagdentoren” - tonen aan dat hierover het laatste woord nog
niet is gezegd.
En dat is maar goed ook, want enkel op die manier wordt de nieuwe Maagdentoren
meer dan ooit een Zichems monument. Om dat zo te houden, zullen de definitieve
plannen uitvoerig worden besproken met de vzw en met de Zichemse bevolking.
Maar hoe moet het nu verder?
Zoals gezegd, het is de bedoeling de restauratie van de Maagdentoren nog deze
legislatuur in een definitieve plooi te leggen. En het Vlaamse gewest haar
voorbeeldfunctie te laten vervullen door zelf als bouwheer op te treden.
Die belofte zal ik nakomen.
De eerste opdracht, het consolideren van de toren, is vervuld. We staan nu voor
de tweede opdracht: de eigenlijke restauratie.
En laat mij daar zeer duidelijk in zijn: de toren zal een volledige en grondige
restauratie ondergaan ! Wij willen geen half werk afleveren !
Maar zoals u weet, komen monumenten pas echt tot leven als ze ook een zinnige
bestemming krijgen. De bestemming van de Maagdentoren zal dan ook in sterke mate
bepalen hoe hij wordt gerestaureerd.
En dus ligt er eerst nog een belangrijke beslissing in het vooruitzicht: welke
bestemming krijgt de toren?
Een beslissing – op korte termijn - die het Vlaamse gewest niet alleen kan
nemen. Uiteraard zal het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed worden
geconsulteerd. Uiteraard kan Erfgoed Vlaanderen alsnog met creatieve ideeën
komen aanzetten.
Maar de Maagdentoren is bovenal een Zichemse toren! We zullen dus vooral ook
luisteren naar de gemeente Zichem en haar wakkere inwoners. In elk geval zal het
uitgangspunt van de onderhandelingen niet langer een problematische ruïne zijn.
In de loop van de komende maanden zullen we dus vooral op zoek gaan naar een
antwoord op wat we met de toren kunnen, mogen en zullen doen. In functie van dit
traject wordt na de zomer een architect aangewezen.
De richting die de Maagdentoren uitgaat – zowel inhoudelijk als qua architectuur
- staat vandaag dus nog niet vast. Maar de combinatie van juridische en
architecturale creativiteit, gekruid met een gezonde dosis burgerdemocratie, zou
nog voor verrassende resultaten kunnen zorgen!
En er is nog meer. Naast het vinden van een gepaste exploitatie, wordt de
toekomst van de Maagdentoren ook bepaald door wat de ruimtelijke ordening
mogelijk maakt. Ook hier is de oplossing: overleg met en samenwerking tussen de
verschillende overheden en betrokken partijen.
Het ligt alvast in mijn bedoeling om binnenkort rond de tafel te gaan zitten met
de eigenaars van de weilandpercelen rond de toren. Ook zij bepalen mee de
toekomst van de toren. Want uiteindelijk is het slechts bij hun gratie dat we
het gebouw kunnen bereiken. Waarvoor overigens mijn welgemeende dank.
Dames en Heren,
Er ligt nog heel wat werk op de plank vooraleer de Maagdentoren weer in al zijn
fierheid het Zichemse landschap kan bepalen. Maar u merkt dat we op de goede weg
zijn.
Ik wil dan ook niet afronden zonder iedereen te bedanken die mee de eerste fase
in de redding van de Maagdentoren in goede banen leidde:
- de vzw “Red de Maagdentoren”, die de kat de bel heeft aangebonden,
- Karel Breda, Frank Doperé en Lode De Clercq, die de consolidatie met succes
hebben beëindigd,
- En bovenal, de Zichemse bevolking, voor haar geduld, haar kritische geest én
de manier waarop ze haar erfgoed koestert. Haar betrokkenheid toont aan dat mijn
ideaal van 6 miljoen Vlaamse monumentenwachters geen ijdele hoop is.
Ik dank u.
PERSBERICHT
27.09.2007
DE MAAGDENTOREN IN ZICHEM: STADSBESTUUR EN MINISTER SLAAN DE HANDEN IN ELKAAR
Het stadsbestuur en Vlaams minister Dirk Van Mechelen hebben een aantal concrete afspraken gemaakt in verband met de toekomst van de Maagdentoren. Het stadsbestuur werd hiertoe uitgenodigd op het kabinet van de minister.
Stadsbestuur en Vlaamse overheid zullen samenwerken om de Maagdentoren een nieuwe bestemming te geven als uitkijktoren met panoramisch zicht over het Demerlandschap. De toren moet een goed bereikbare regionale toeristische attractiepool worden op het provinciaal fietsroutenetwerk.
Zoals toegezegd door de Minister tijdens zijn bezoek op 2 juni jl. aan Zichem, neemt het Vlaamse Gewest de volledige verdere restauratie van de toren op zich. Het nodige budget wordt voorzien op de Vlaamse begroting en een ontwerper wordt aangesteld.
Na de restauratie neemt de stad Scherpenheuvel-Zichem het beheer en de openstelling van de toren op zich via een nog af te sluiten erfpachtovereenkomst met de Vlaamse overheid. Voor het beheer wil de stad samenwerken met verschillende partners o.a. de plaatselijke VVV en Gidsenbond en VZW Red de Maagdentoren.
Het stadsbestuur neemt ook de noodzakelijke ontsluiting van de Maagdentoren op zich. Op dit ogenblik is de Maagdentoren moeilijk bereikbaar.
Het stadsbestuur zal een fiets- en wandelverbinding realiseren tussen de Markt, de Maagdentoren en het station.
Dit project valt uiteen in twee fasen.
1. de aanleg van een fiets en wandelpad op de oude spoorwegbedding (“de bocht van Zichem”) tussen de Maagdentoren en het pas aangelegde fietspad naast de spoorweg zodat er een verbinding met het station komt.
2.de realisatie van een fiets- en wandelverbinding met het centrum van Zichem (de Markt) via de oude tolweg en de omgevingsaanleg van de toren (zitbanken, pick- nicktafels, vuilnisbakken), inclusief bewegwijzering en infopanelen.
Om de eerste fase te realiseren dient het stadsbestuur een dossier in bij de provincie met het oog op het bekomen van Europese, Vlaamse en provinciale subsidies in het kader van plattelandsontwikkeling. Voor de tweede fase moet het stadsbestuur nog een aantal privé-gronden verwerven. De stad zal hiertoe een gesprek op gang brengen met de betrokken eigenaars.
Als alles volgens plan verloopt zal de eerste fase gerealiseerd zijn medio 2009 en de tweede fase eind 2010. Het stadsbestuur hoopt dat de Maagdentoren eind 2010 gerestaureerd is, zodat de hele site dan kan opengesteld worden voor het publiek.
De afspraken die werden gemaakt tijdens het gesprek tussen minister Van Mechelen en het stadsbestuur zullen nu in een formele overeenkomst gegoten worden, die binnenkort door beide partijen ondertekend wordt.
Manu Claes Rob Jacquemyn
Burgemeester-provincieraadslid Schepen van toerisme en patrimonium
RED DE MAAGDENTOREN vzw
1 juni 2009
Totnogtoe heeft minister Van Mechelen, hoofdverantwoordelijke voor de instorting van Maagdentoren, zijn beloften van 02/06/2007 nog steeds niet waargemaakt. TENZIJ het geen beloften waren. Begint hij zijn toespraak niet met: “Ik ga u een sprookje vertellen”. Het is duidelijk dat we hier met een “toppoliticus” te maken hebben.
Tegenover het plat opportunisme? onbekwaamheid? oninteresse? van de lieden uit Brussel, houden de “Heren” van Scherpenheuvel-Zichem wel woord. Het stadsbestuur heeft al positief gewerkt om de omsluiting van de Maagdentoren te realiseren.