I

JAARTALLEN ALS CHRONOGRAMMEN

Vooral in de 17de en 18de eeuw was het gebruik van chronogrammen heel populair: het jaartal werd verwerkt in een zin, meestal in het Latijn, die iets over de gebeurtenis zelf zei. Vaak zijn de letters met getalwaarde als hoofdletters of groter weergegeven, soms hebben ze zelfs een gouden laagje gekregen.

Zo vonden we op de achterkant van een oude foto — meer bepaald van een gevelde lindeboom die in vorige eeuwen het dorpsplein van Sint-Pietersvoeren sierde — de tekst: “Ut omnia, cecidit senex tilia Furae Sancti Petri”. In het Nederlands: “Zoals alles vond ook de oude linde van Sint-Pietersvoeren zijn einde.”

Om de jaartalwaarde van een chronogram te berekenen, moet je alle letters die een romeins cijfer zijn — dus een getalwaarde hebben —, bij elkaar optellen. Meer bepaald: M = 1000, D = 500, C = 100, L = 50, X = 10, V (of U) = 5 en I (of J) = 1. Bij uitbreiding krijgen ook letters die niet in het romeinse alfabet voorkwamen een getalwaarde, bijvoorbeeld als ze deel uitmaken van een naam of als het chronogram in een andere taal dan het Latijn is: W (dubbele V) = 10, Y (= IJ) = 2).

In de bovenstaande zin komen we dan tot het volgende sommetje:
(1 * 1000) + (1 * 500) + (3 * 100) + (1 * 50) + (1 * 10) + (2 * 5) + (7 * 1) = 1877.

LaUs sUperIs Cerno
DeVICtIs hostIbUs orbeM

Typ in het onderstaande veld de tekst van het chronogram waarvan je het jaartal wilt laten bepalen, zoals in het voorbeeld hierboven. Het is voor de berekening niet nodig de romeinse cijfers in hoofdletters te schrijven, maar in chronogrammen zie je het wel vaak zo.

Letters met een getalwaarde:

Jaartal:


Andere voorbeelden van chronogrammen uit Voeren en omgeving:

“HaC prIMo DIe IunII InCepta”: 1711 (Grote Looiersstraat, Maastricht)

“MaChIna braXanDIs eXUrgo strUCta farInIs”: 1734 (Grote Looiersstraat, Maastricht) — herinnert aan de graanmolen die hier ooit stond

“MartInI pUra LIberaLItate ConDItUr”: 1715 (Grote Looiersstraat, Maastricht)

“hoC teMpore DestrUItUr nUnC erIgItUr”: 1723 (Stenen Brug, Maastricht)

“ChrIsto aVspICe DoMUs reCens eXstrUItUr”: 1833 (Jodenstraat, Maastricht)

“hoC ponDere CVI qVesVVM”: 1721 (Onze-Lieve-Vrouwplein [tegenover Stadsschouwburg], Maastricht)

“noVa CVrIa paUperes tVIta
seDes stVDII IVrIDICI faCta
VnIVersItatis traIeCtensIs aVgeatVr
IVrIsqVe Vere perItos gIgnat”: 1982 (Nieuwenhof [Rechtsfaculteit Universiteit], Maastricht)

“MeDeLa CrVCIfIXI”: 1768 (achterkant van kruis aan Berwijnbrug, Moelingen) — Er staat eigenlijk 'crucifixL', wellicht een fout van de steenkapper.

“teMpore eqVItIs De WInCkeL et Lepper
ConJVgVM aeDIfICatVr” (op Sint-Hubertusbron, Altenbroek, ’s-Gravenvoeren) — Elke regel vormt een chronogram dat dezelfde datum, 1718, oplevert.

“eX DeCIMatIs frVgIbVs ConstrVXerVnt”: 1743 (Veltmanshuis, Sint-Martens-Voeren)

“eX CoLLeCtIs fIDeLIUM / Deo Vero ConseCratUM”: 1868 / 1710 (kerkkoor Maaseik — waarschijnlijk verwijst de eerste datum naar een restauratie)

“LaUs sUperIs Cerno DeViCtIs hostIbUs orbeM”: 1774 (pastorie, ’s-Gravenvoeren) — De ‘overwonnen vijanden’ (devictis hostibus) zijn waarschijnlijk de Jezuïeten uit Maastricht, die tot de opheffing van de orde in 1773 het recht hadden om belastingen te heffen in ’s-Gravenvoeren.

“gaUDe VIrgo gLorIosa sUper oMnes speCIosa”: 1668 (poortgebouw van Alden Biezen, Bilzen — een tekst uit de lofzang op Maria ‘Ave Regina coelorum’ onder een nu verdwenen Mariabeeld)

“VII. 7brIs hora 2Da noCtIs regnante abbate Le gro aqVae VnDeqVaqVe IrrVentes steterVnt VsqVe aD seqVentes LIneas”: 1756 (abdij van Val-Dieu, Aubel — herinnert aan de overstroming die toen plaatsvond)

“fiDeLIUM pIetate pULChrIor eXpULVere renasCor”: 1884 (kerk van Val-Dieu)

“VICtor Ioseph DoVtreLoUX antIstes Me ConseCraVIt”: 1884 (kerk van Val-Dieu)

“Meas regInas erogatIs peCUnIIs zeLUs fratrIs beneDICtI Van sChIp reperaVIt”: 1879 (kerk van Val-Dieu)

“anDrea beerIs eX MoLL sUperIore eCCLesIa eVersa retaUrata fUIt”: 1884 (kerk van Val-Dieu)

“aCCeDaMUs zeLo pUro”: 1760 (Sint-Hubertuskapelletje, place A. Ernst, Aubel) — vrij vertaald: “we komen met zuivere bedoelingen”, een argument om het kruis ervoor als een marktkruis te zien

“nos eXULtarI oportet In CrUCe DoMInI nostrI JesU”: 1781 (kruisje bij Bemelerberg, Maastricht)

“FataLIs ter quInta DIes et bIna noVeMbrIs annIs seX natUs septUagInta fUIt”: 1593 (Dom Aachen)

“GLIrIbUs oppressUs DIVae gertrUDIs aD arassUpleX ConfUgens VIrgIne tUtUs abIt”: 1762 (kerk Kuringen, Sint-Gertrudisaltaar)

“VIrgo tIbI fIDos o Mater respICe serVos etqUae VoVerUnt sUsCIpe Vota tIbI”: 1748 (kerk Kuringen, Maria-altaar)

"eCCLesIa aLtIssIMo DICata": 1904 (kerk Hamont)


 

 

Links naar andere sites over chronogrammen:

Jürgen Köller: http://www.mathematische-basteleien.de/chronograms.htm

Een kennismaking met een gedreven chronogram-specialist: http://www.hbvl.be/dossiers/-p/palindroom/grothues.asp

Terug naar hoofdpagina Romeinse getallen

 

© Rik Palmans, MCMXCVIII