Sperziebonen

Wellicht ken je het verhaa wpe12.gif (7929 bytes) l van Jack en de bonenstaak. De jongen kon via deze rankende klimmer de wolken inklauteren. Een eigenaardige plant deze sperzieboon. Nu nog beweert men in Schotland dat de heksen niet op een bezem door de lucht schieten, maar op een bonenstengel, en naar ik ooit eens ergens las: in Engeland legde men nog tot voor kort enkele bonen in de kist van een overledene. In de Middeleeuwen waren de mensen er zelfs een beetje bang van. Waarom? Wel, als je goed kijkt, dan zal je merken dat de sperzieboon heel speciaal is in zijn klauteren naar de top. In plaats van mooi rechtsom langs de bonenstaak omhoog te kruipen, doet onze bizarre telg dat zowaar in de omgekeerde richting. Hij klimt verdraaid linksom. De clerus (de priesters en de kerk) waren niet zo erg voor dit linkse. Ze foto01.jpg (76704 bytes) noemden het des duivels. De mensen maakten hun kruisteken toch ook met de rechterhand. De kinderen werden verplicht om rechts te schrijven,.... En dan komt er daar zo'n sperzieboon af die links is. Een rare sperzieboon. Gelukkig voor deze groente dat ze zo smakelijk kon zijn, gelukkig dat de monniken en priesters zulke smulpapen waren, want anders hadden wij deze lekkernij vast nooit meer gekend.

Bonen (Phaseolus), gezaaid in mei, steken voor het eerst het hoofd boven de grond eind mei. Een oude tuindersspreuk zegt dan ook terecht:' Elke boon moet twee maal mei zien.' Waarmee de schrandere tuinier gewoonweg bedoelde: de boon ziet mei wanneer het de grond wordt ingestopt. De boon ziet mei een tweede keer wanneer ze haar hoofd boven de grond uitpriemt. De bloemen zijn wit tot roze. Ze staan in eenvoudige trossen en zijn heel typisch voor de vlinderbloemenfamilie. De snelle groeier heeft uiteraard een serieuze oppervlakte nodig om te groeien. Daarom is het voor kleinere tuintjes niet zo direct een aanrader. Wel kan je hem gebruiken als je een snelle heg wil vormen. Laat de boon gewoonweg een draad overgroeien. Zo houdt de bonenplant meteen de wind wat tegen en het geeft de tuin een fraai aanzien. In september is het dan de moment om de bonen te drogen. Haal de gedroogde bonen uit de peulen en bewaar ze tegen het volgende jaar om te zaaien. Hoe je dit het vlugst doet? Wel, steek de bonen in een jutezak en sla deze enkele malen tegen een stenen muur. De peulen zullen verbrijzeld worden en de boontjes zijn zomaar los uit de za wpe4.gif (12333 bytes) k te rapen. Ze liggen immers mooi onderaan. Proberen, kleine gabbers. Hoe je de stokken plaatst, is dan weer een probleem apart. Wens je de indianenwigwam, de dubbele rijen, in enkele rijen met een stok erop. Wat je ook probeert, zet ze vooral stevig vast. Eenmaal de plant aan het groeien gaat is het moeilijk ze nog vast te zetten zonder de planten te beschadigen. Steek vooral rond elke staak een 8-tal bonen in de grond, mooi verdeeld in een cirkel rond de staak. Zo, laat nu de mei maar komen.

wpe8.gif (2091 bytes)

Bonen halen ook stikstof uit de lucht en brengen die de grond in. Inderdaad, bonen zijn echte chemische fabrieken, ze zorgen voor hun eigen stikstof. Daarom planten we ze pas het tweede jaar na de bemesting op een perceeltje. Andere planten hebben veel behoefte aan deze stikstof, welnu, bonen en andere peulvruchten halen ze met medewerking van bacterën uit de lucht. Daarna worden ze in de wortelen van de plant opgeslagen in kleine knolletjes. Wanneer je de plant opgraaft in de herft, bij het rooien, zie je ze duidelijk aan de fijnere worteltjes hangen. Op de composthoop ermee, ze verrijken zeker je compost..

Sperzieboon	Phaseolus
Tips voor de kwieke kweker
zaaitijd	niet voorzaaien
planttijd	half mei, zaaien rond staak
plantafstand	10 cm
rijafstand	40-50 cm
ziekten	grauwe schimmel

Bonen lenen zich zeer goed tot kiemproeven.

Stop één boon, of voor de zekerheid een aantal bonen in een glas gevuld met keukenpapier. Steek de bonen langs de glaswand. De bonen zullen razendsnel beginnen kiemen en groeien pijlsnel omhoog. Ook kan je het glas in een schoenendoos zetten. Maak van de doos een doolhof en laat een opening voorin de schoenendoes. De bonenplant zal zichzelf een weg zoeken naar het licht en zal zeker de opening vinden. Mooi om zien. Proberen, Kwiekerds.

De geschiedenis van sperzieboon.

De sperzieboon is een oude cultuurplant van de Indianen uit Amerika. Na maïs waren ze daar de belangrijkste groenten. In Europa komen er geen wilde bonen voor. De voorloper van onze staakboon is waarschijnlijk de Guatemaltese Phasoleus macrolepis. Die is in Guatemala tot op hoge hoogte te vinden in het gebergte. In Europa werd de boon ingevoerd omstreeks 1564. Een Weense kruidenkenner (een botanicus) kreeg een stekje uit een Portugees klooster. Vanaf die tijd verspreidde de vrucht zich over de hele wereld. De boon wordt gekweekt voor de rijpe zaden en voor de peulen. .

wpe6.gif (22943 bytes)

KwiekeKwiezers

Uit welk land is de boon afkomstig?	Antwoord 1
In welk jaar kwam de boon Europa binnen?	Antwoord 2
Wat is een 'botanicus'?	Antwoord 3
Tot welke familie behoort de boon?	Antwoord 4
Wat is er speciaal aan het klimmen van de boon?	Antwoord 5
Wat halen de bonen uit de grond? (denk aan die knolletjes).	Antwoord 6

Jack en de bonenstaak

Een Engels sprookje

In lang vervlogen dagen woonde er eens een weduwe samen met haar enige zoon in een schamel huisje ergens in het binnenland van Engeland. Jack, de zoon, was sterk en moedig en had er alles voor over om het zijn moeder zo aangenaam mogelijk te maken. Ze misten de warmte van de overleden vader, maar probeerden er samen het beste van te maken. Ze leefden armoedig, maar waren gelukkig. Dit geluk zou echter keren. Er kwam een rampzalige zomer, een ijskoude, barre winter, en alles sloeg tegen. Moeder zag zich verplicht om de enige koe die ze nog bezaten te verkopen. Er was geen hooi meer en ze hadden het geld meer dan nodig. Jack zou dan maar naar de markt trekken om de koe te verkopen tegen een gunstige prijs. Onderweg naar de markt ontmoette hij een eigenaardig kereltje. Dat ventje sprak:" Jack, ik heb een voorstel, laten we ruilen!" Jack keek het kereltje aan en vroeg:" Wat heb jij dan wel om te ruilen?" De bizarre man stak zijn handen in zijn zakken en haalde er 5 bonen uit. "Dit zijn toverbonen," zei hij, "wanneer je de bonen in de grond stopt, zal je 't wel merken." Jack vertrouwde de kerel op zijn woord en twijfelde er niet te lang over. De ruil ging door en Jack trok huiswaarts met 5 bonen. Moeder werd razend toen ze Jacks vertelling hoorde. "Hoe kan je nu zo stom zijn om een koe te ruilen voor 5 stomme bonen?!" Ze nam de bonen uit Jacks hand en keilde ze door het raam naar buiten. Mistroostig trok Jack naar zijn kamer en viel er hongerig in slaap.

De volgende morgen ontwaakte hij heel vroeg en zag bladeren van een bonenstruik langs zijn kamervenster omhoog klimmen. Het was waar ook, moeder had de wonderbonen buitengeworpen en nu waren die beginnen groeien en ze reikten al tot in de wolken. Jack kon de verleiding niet weerstaan en klom langs het gewas tot boven in de wolken. Daar lag een brede weg voor hem uit. Hij volgde die tot hij na een urenlange wandeling een huis bereikte. Dood van de honger klopte hij aan. Een vrouw deed open en sprak:" Jongen toch, loop vlug weg, mijn man is een reus, wanneer hij je hier ontdekt, eet hij je op als voorgerecht." "Dat kan wel zijn," sprak Jack," maar zonder een ontbijt ga ik hier niet weg." De vrouw, die wist dat haar man alle momenten kon thuiskomen, gaf hem een fikse boterham, zodat Jack zou vertrekken. Juist op het moment dat Jack terug weg zou gaan, begon de grond onder zijn voeten te beven. De reus kwam eraan. Hij had geen tijd meer om te vluchten en de vrouw verstopte hem in de oven. De reus kwam binnen en gooide twee herten op de tafel. "Vrouw, maak daar maar een stevig ontbijt van." De vrouw ging aan het werk, bereidde de dieren en liet haar man alles oppeuzelen. Na deze maaltijd donderde de reus in een verkwikkende slaap. Jack die vanuit de oven alles had gevolgd, bemerkte op de tafel twee zakken met goud. Hij haastte zich uit de oven en grabbelde tijdens zijn vlucht de goudschat mee. Thuis aangekomen verwelkomde zijn ma hem met open armen. Zo'n massa goud, daarvan konden ze rijkelijk leven. Maar moeder kocht en kocht en kocht rondom haar oren en,... na een tijd was al het geld van de goudschat opgesoupeerd. Jack liet zijn oren niet hangen en trok terug de wolken in langs de bonenstaak. Weer belandde hij aan het huis en vroeg de vrouw om een boterham. "Toen ik je de vorige keer een boterham gaf en je verstopte voor mijn man, waren er twee zakken met goud verdwenen." " Haha, jij denkt toch niet dat ik die gestolen heb? Geef me een boterham en ik vertel je wat er gebeurd is." De vrouw werd nieuwgierig en smeerde de jongen een boterham. De grond trilde en Jack dook terug de oven in. De reus at terug zijn herten op en vooraleer aan zijn dutje te beginnen zette hij een kip op tafel. "Leg een ei!" bulderde hij. De hen kakelde en kakelde en legde een gouden ei in de reus zijn hand. De reus stopte het ei in zijn broekzak en viel in slaap. Meer moest Jack niet zien. Hij graaide de kip en vluchtte door de deur naar buiten. De kip was danig geschrokken en kakelde dat horen en zien vergingen. De reus schoot wakker en zag nog net hoe Jack er met de kip vandoor ging. Hij spurtte achter de knaap aan. Jack die wist dat zijn leven ervan afhing, brak het sprintrecord en bracht zich langs de bonenstaak in veiligheid. Nu waren ze rijk voor de rest van hun dagen. Een kip die gouden eieren legt is een onuitputtelijke goudmijn. Maar toch riep het avontuur onze Jack. Hij kon het niet laten om het noodlot te tarten. Weer beklom hij de bonenstaak, weer ging hij richting huisje, weer zag hij de vrouw. Nu wachtte hij echter tot de vrouw het huis uit was en trok op ontdekkingstocht. Hij doorsnuisterde alle kasten, laden, tot op zeker ogenblik de grond ging trillen en de deur werd opengegooid. Jack had zich nog net kunnen verstoppen in een koperen ketel en volgde wat er te gebeuren stond. De reus liet zich pardoes in een zetel vallen en greep een harp van naast de zetel. "Zing, harp, zing!" en de toverharp ging spelen. Een melodieus lied trilde door de kamer en liet de reus inslapen. Jack achtte het ogenblik gekomen om toe te slaan en graaide de harp mee en vluchtte er mee weg. De bruuske beweging liet de harp even vals klinken en de mastodont schrok wakker. Weer zette hij de achtervolging in. Jack had de bonenstaak bereikt en klauterde omlaag. Maar, ... de reus liet het er deze keer niet bij. Hij bleef de kerel achternazitten, ditmaal zou hij hem krijgen. Jack zette voet op vaste grond en greep zijn bijl. Met zekere slagen hakte hij de bonenstaak om. De bonenstaak viel om en de reus keilde keihard tegen de grond en brak daarbij zijn nek. Jack leefde rustig en welvarend met zijn moeder in hun huisje. Telkens ze zich eens wat eenzaam voelden, liet Jack de harp een liedje spelen. Van heinde en verre kwamen ze naar deze mooie liederen luisteren. Elke bezoeker kreeg bij het verlaten van het huis een gouden ei mee. Zo werd Jack de vriend van jan en alleman. En de vrouw? Die bleef alleen achter langs de brede weg in de wolken en huilt nog steeds bittere tranen om het verlies van haar man.