Kathaarse teksten

De Kathaarse Religie | Woordenlijst | Kathaarse Teksten

De Bijbel De Hemelvaart van Isaias Het Occitaans Rituaal
van Lyon
  De Ondervraging van Johannes Het Boek van de Twee Beginselen
    Het Latijns Rituaal
van Firenze
    Het Anonieme
Traktaat
    Het Rituaal
van Dublin

De Bijbel

We kunnen er niet onderuit, veel van wat we vandaag over de kathaarse religie weten is afkomstig van de Inquisitie. Dankzij de uitstekend functionerende bureaucratie van deze instelling zijn er duizenden ondervragingen bewaard gebleven die soms een heel gedetailleerd beeld schetsen van het leven in een middeleeuwse kathaarse gemeenschap. Hoewel dat niet noodzakelijk wil zeggen dat het ‘gekleurde’ informatie is, kunnen we er niet omheen dat de Inquisitie er belang bij had haar tegenstanders in een slecht daglicht te stellen. Enig tegengewicht uit een onverdachte bron zou dus welkom zijn.

We weten dat de kathaarse leer vooral op het Nieuwe Testament was gebaseerd. Het ging dan om identiek dezelfde (Latijnse) tekst als bij hun katholieke tegenstanders, maar dikwijls vertaald in het Occitaans, de volkstaal. De katholieke hiërarchie gruwde bij het idee dat gewone mensen de bijbel zouden kunnen lezen in hun eigen taal (of horen voorlezen, met de geletterdheid zal het in de middeleeuwen nog niet zo best geweest zijn).

Maar als het om dezelfde tekst ging, waar zat dan het verschil? Niet in de inhoud, wel in de exegese, de interpretatie die eraan gegeven werd. Kijken we even naar het begin van het Johannesevangelie. De Latijnse tekst gaat zo:

In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum.
Hoc erat in principio apud Deum.
Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est.

Vers 3 wordt in de katholieke teksten als volgt vertaald:

“... Alles is door Hem ontstaan en buiten Hem om is er niets ontstaan ...”

Bij de katharen zou je lezen:

“... Alles is door Hem ontstaan en buiten Hem om is het niets ontstaan ...”

Beide vertalingen zijn correct. Vermits alleen het geestelijke echt bestaat wordt met “het niets” de stoffelijke wereld bedoeld. Maar er zijn tal van voorbeelden in het Nieuwe Testament die een dualistische interpretatie mogelijk maken. Nog een voorbeeld:

“Wij weten dat wij kinderen van God zijn
en dat de hele wereld in de macht van de duivel is.”

(1 Johannes 5,19)

Het Oude Testament werd door de (meeste) katharen verworpen, zeker de vijf boeken van de Pentateuch (de zgn. ‘boeken van Moses’: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium). Het scheppingsverhaal, dat het ontstaan van de stoffelijke wereld vertelt, werd zonder meer afgewezen. Voor de katharen was het onmogelijk dat de agressieve wrede God uit het Oude Testament één en dezelfde zou zijn als de God van Liefde waarover Jezus Christus spreekt. ‘Profeten’ en ‘Psalmen’ werden soms wel gebruikt.

Tot zover voor de Bijbel maar waren er dan geen kathaarse geschriften? Natuurlijk waren die er maar de Inquisitie heeft zijn uiterste best gedaan om ze te laten verdwijnen en is daar ei zo na ook in geslaagd. Toch zijn er hier en daar, meestal bij toeval, enkele teruggevonden. Vijf in totaal. In ons overzicht zitten ook twee apocriefe teksten waarvan er aanwijzingen zijn dat ze door de katharen gekend waren, al zijn ze niet van kathaarse oorsprong.

Top

De Hemelvaart van Isaias

De ‘Hemelvaart van Isaias’ is een apocrief geschrift uit de 2de eeuw. Enkele fragmenten die werden teruggevonden in de 19de eeuw in Kopenhagen en München, bleken terug te gaan op een middeleeuwse Italiaanse versie die op haar beurt gebaseerd was op een Grieks geschrift afkomstig van de bogomielen in Tracië. Sindsdien werden er nog heel wat fragmenten én een complete versie ontdekt. Ze gaan allemaal terug op die ene Griekse bron.

Uit getuigenissen weten we dat sommige bons hommes deze tekst soms gebruikten. Guilhem Bélibaste kende de tekst en Pèire Autier uit Ax-les-Thermes had er een exemplaar van.

Het laatste deel beschrijft een visioen van Isaias wanneer die in de zevende hemel is aangekomen. De schrijver heeft het over God de Vader, Jezus Christus en de Heilige Geest maar die laatste twee zijn duidelijk ondergeschikt aan de eerste die hen bevelen en opdrachten geeft, een regelrechte ontkenning van de Heilige Drievuldigheid. Jezus Christus is een geestelijk wezen dat als engel uit de hemel neerdaalt en vervolgens een menselijke vorm aanneemt. Hij is dus geen mens en zijn geboorte is niet meer dan een “verschijning”, zoals de tekst zegt, “zonder vroedvrouw en pijnkreten”.

Top

De Ondervraging van Johannes of Het Geheime Laatste Avondmaal

De Interrogatio Johannis ook Het Geheime Laatste Avondmaal genoemd (Fr.: La Cène Secrète), is geschreven als een vraaggesprek tussen Johannes en Jezus Christus. Je zou het een aanvulling op het evangelie van Johannes kunnen noemen.

De tekst werd voor het eerst gepubliceerd door Jean Benoist in zijn Geschiedenis van de Albigenzen en de Waldenzen (1691) onder de titel ‘Vals Evangelie’. Hij had de tekst gevonden in het archief van de Inquisitie in Carcassonne. Dat archief werd in de 18de eeuw verwoest door brand maar (gelukkig) waren de documenten een eeuw vroeger in opdracht van parlementslid Jean Doat gekopieerd. Het Fonds Doat in de Bibliothèque Nationale in Parijs vormt ook nu nog altijd een zeer rijke gegevensbron die nog lang niet is opgedroogd. Ook van de Interrogatio Johannis was gelukkig een kopie gemaakt.
De Oostenrijkse Nationale Bibliotheek in Wenen bezit een 12de eeuws onafgewerkt manuscript van dezelfde tekst. Onderzoeker Antoine Dondaine ontdekte nog een exemplaar uit de 15de eeuw in de bibliotheek van Dole. Eigenlijk beschikken we dus over vier versies (Carcassonne, Parijs, Wenen en Dole), in 1980 voor het eerst gebundeld en in Franse vertaling gepubliceerd door Edina Bozóki (Le livre secret des cathares).

De tekst geeft, zeer gecondenseerd, een overzicht van de organisatie en structuur van de hemel met God en de engelen, gaat dan dieper in op de val van de belangrijkste engel (Satan) en zijn medestanders, gevolgd door de schepping van de stoffelijke wereld. Volgt dan de missie van Christus om af te sluiten met een beschrijving van het einde van de wereld. Michel Roquebert noemt het een “kathaarse bijbel in zakformaat”.

In de versie van Carcassonne lezen we onderaan een later toegevoegde nota: “Einde van het geheim vol dwalingen van de ketters van Concorezzo, meegebracht uit Bulgarije naar hun bisschop Nazaire.” Daaruit blijkt dat de tekst afkomstig is van de bogomielen en vervolgens in Italië belandde. Concorezzo (in de buurt van Milaan) was daar de belangrijkste kathaarse gemeenschap en Nazaire was er gedurende bijna 40 jaar filius major en bisschop. Het manuscript toont een zekere verwantschap aan tussen de Italiaanse katharen en de bogomielen. Dat de tekst uiteindelijk ook in Carcassonne terecht kwam is niet verwonderlijk. Er waren veel contacten tussen de ketters in Italië en die in de Languedoc, denk maar aan de talrijke vluchtelingen die in Lombardije een veilige plek zochten en daar zelfs een nieuwe ‘kerk van Toulouse’ oprichtten.

Maar er waren ook belangrijke verschillen. De Interrogatio Johannis is een tekst die thuishoort bij het gematigd dualisme, terwijl in de Languedoc het absolute dualisme werd beleden. Toch waren er ongetwijfeld genoeg punten van overeenkomst om ook daar te tekst te gebruiken.

Een Nederlandse vertaling, samengesteld uit de Wenen- en Carcassonne-versies, is opgenomen in het boek De Katharen - Opkomst en ondergang van een vredelievende ketterse sekte van W.P. Martens. Een recentere vertaling van Raymond Doms werd gepubliceerd in het eerste e-Magazine van het Studiecentrum Als Catars (april 2005).

Top

Het Occitaanse Rituaal van Lyon

De Bibliothèque de l’Académie des sciences, belles-lettres et arts in Lyon bezit een uniek manuscript dat uit het midden van de 13de eeuw stamt. Het is een Nieuw Testament in het Occitaans waar nog dertien pagina’s zijn aan toegevoegd. Wanneer het document in het begin van de 19de eeuw voor het eerst door wetenschappers werd onderzocht, vermoedden zij dat het om een waldenzische tekst ging, pas in 1951 werd het manuscript als een ‘kathaars rituaal’ bestempeld.

In 1887 publiceerde Léon Clédat een reproductie van het manuscript en een Franse vertaling van de 13 extra pagina’s. Na meer dan zes eeuwen was er eindelijk een authentieke kathaarse tekst gevonden. En eindelijk ging men kunnen zien waar precies de verschillen zaten tussen het katholieke en het kathaarse Nieuw Testament. Er bleken er geen verschillen te zijn. Katharen en katholieken gebruikten dezelfde tekst...

De extra pagina’s bevatten de liturgie van het consolament met de teksten en de geloften die tijdens de ceremonie moesten worden uitgesproken. Een Nederlandse vertaling van Willy Vanderzeypen werd gepubliceerd door het Studiecentrum Als Catars in Kathaarse Kroniek nr. 21, De kathaarse geschriften van Lyon en Firenze (oktober 2010).

Top

Het Boek van de Twee Beginselen

In 1939 publiceerde de dominicaan Antoine Dondaine een belangrijke tekst die hij vond in de bibliotheek van Firenze, een kathaars traktaat uit het midden van de 13de eeuw. De titel (die later werd toegevoegd) is Liber de duobus principiis (‘Boek van de twee beginselen’).

De middeleeuwse auteur behandelt de oorsprong van het kwaad en tracht te bewijzen met heel wat bijbelse citaten dat de engelen bij de zondeval niet uit vrije wil handelden maar gedreven werden door een andere kracht, gelijkwaardig aan en onafhankelijk van de ‘goede God’. Het is dus een dualistische tekst die klaarblijkelijk alleen de vernietigingsdrang van de Kerk heeft kunnen overleven omdat niemand de moeite had gedaan hem te lezen.

Hier moeten we nog een andere link leggen. Omstreeks 1250 schreef Rainerius Sacconi, een voormalige bon homme uit Concorezzo die zich bekeerde, dominicaan en vervolgens ook inquisiteur werd, een scherpe veroordeling van de katharen (Summa de Catharis). Daarin heeft hij het o.m. over de kathaarse theoloog Iovanni de Lugio die “een boek schreef van wel tien katernen dik over de ketterse dwaalleer”. Het lijkt er sterk op dat de Liber de duobus principiis een samenvatting is van de Lugio’s boek of er alleszins toch op is gebaseerd. Vandaar het belang van deze ontdekking. Voor de eerste maal beschikte men over een kathaarse theologische tekst waarin argumentatie en verantwoording voor de ketterse leer was opgenomen.

Top

Het Latijns Rituaal van Firenze

Samen met de Liber de duobus principiis ontdekte Antoine Dondaine nog een tweede tekst. Opnieuw een rituaal dat de ceremonie van het consolament beschrijft, ditmaal in het Latijn.

De tekst, waarvan spijtig genoeg het begin ontbreekt, komt vrij goed overeen met het rituaal van Lyon maar gaat veel dieper in op de tekst van het onzevader, het belangrijkste gebed van de katharen, dat woord voor woord wordt besproken en verklaard.

Een Nederlandse vertaling van Willy Vanderzeypen werd gepubliceerd door het Studiecentrum Als Catars in Kathaarse Kroniek nr. 21, De kathaarse geschriften van Lyon en Firenze (oktober 2010).

Top

Het Anonieme Traktaat

In de Parijse Bibliothèque Nationale bevindt zich aan antikathaars manuscript dat Liber contra Manicheos heet en (waarschijnlijk) van de hand is van een zekere Durand de Huesca, een bekeerde aanhanger van de waldenzen uit Aragon. De auteur tracht, hoofdstuk per hoofdstuk, een kathaars traktaat te weerleggen waarvan de tekst in het manuscript is opgenomen. Opnieuw was het Antoine Dondaine die deze ontdekking deed (eigenlijk is het een beetje cynisch dat we enkele van de belangrijkste vondsten van kathaarse teksten aan een dominicaan te danken hebben).

Moest het manuscript volledig zijn, dan zouden we de kathaarse tekst er kunnen uit distilleren. Maar spijtig genoeg is het niet volledig, het bevat slechts vijf van de vierendertig hoofdstukken die in de inhoudstafel zijn opgenomen. Gelukkig bestaat er nog een tweede exemplaar in de kathedraalbibliotheek van Praag, dat negentien hoofdstukken bevat. Ook dat is niet compleet. Meer nog, aan het eind van het Praags manuscript wordt gemeld dat dit slechts ‘deel I’ is en dat er ook nog een ‘deel II’ volgt. Daarvan is tot op heden nog niets gevonden.

We beschikken dus over een gedeelte van een kathaarse tekst, die in stukjes is gehakt en waarbij na elk stukje een weerlegging volgt. In 1961 publiceerde Christine Thouzellier een reconstructie van de kathaarse tekst die ze uit de twee manuscripten had gehaald (Un traité cathare inédit du début du XIIIe siècle d’après le Liber contra Manicheos de Durand de Huesca.).

Het Anonieme Traktaat, bevat een opsomming van argumenten, gestaafd door uittreksels uit het Nieuwe Testament. Het doet meteen denken aan de debatten die vóór de kruistocht werden gehouden tussen katholieken en katharen, misschien fungeerde de tekst bij zulke gelegenheden wel als geheugensteuntje. De auteur is onbekend maar moet ongetwijfeld een erudiet iemand geweest zijn, sommigen denken daarbij aan Guilhabert de Castres zelf. De echte auteur zullen we waarschijnlijk nooit kennen maar hij was alleszins intelligenter dan Durand de Huesca die hem tracht te weerleggen maar in de meeste gevallen duidelijk niet begrijpt waarover hij het heeft.

Top

Het Rituaal van Dublin

In een verzameling manuscripten die als waldenzisch gecatalogeerd stonden en via een hele omweg in de bibliotheek van het Trinity College in Dublin waren terecht gekomen, ontdekte de Belgische filoloog Theo Venckeleer dat één van de manuscripten niet van waldenzische maar van kathaarse oorsprong was. Hij publiceerde de volledige tekst in 1960 en 1961 in het Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis (Un recueil cathare: le manuscrit A 6 10 de la Collection vaudoise de Dublin).

De tekst die, in navolging van de manuscripten uit Lyon en Firenze, Rituaal van Dublin wordt genoemd, maar eigenlijk geen rituaal is, is zeer interessant. De eerste elf hoofdstukjes vormen een soort cathechismus van het katharisme, gebaseerd op teksten en uitspraken uit het Nieuwe Testament en bedoeld om “de kerk van God beter te doen kennen en begrijpen”.

Het tweede deel behandelt het onzevader, maar op een totaal andere manier dan het Latijnse Rituaal uit Firenze. De tekst is vijf maal zo lang en voor het grootste deel gebaseerd op het Oude Testament (‘Psalmen’ en ‘Profeten’).

Een Nederlandse vertaling die Willy Vanderzeypen maakte van het eerste deel werd gepubliceerd door het Studiecentrum Als Catars in Kathaarse Kroniek nr. 5, Kathaarse Rituelen: het Ritueel van Dublin (november 2005).

Top

Ecritures CatharesLezen...?

Er bestaat geen integrale Nederlandstalige vertaling van de kathaarse teksten. Wel zijn de drie rituele teksten geheel of gedeeltelijk vertaald door Willy Vanderzeypen en gepubliceerd door het Studiecentrum Als Catars in de reeks Kathaarse Kronieken. Van Christine Thouzellier verschenen gecommentarieerde vertalingen in het Frans van de Firenze-teksten (Livre des Deux Principes en Rituel Cathare) bij Les Editions du Cerf (Parijs, 1973 en 1977) en van het Anonieme Traktaat (Un  traité cathare inédit du début du XIIIe siècle d’après le Liber contra Manicheos de Durand de Huesca) bij Publications Universitaires de Louvain (Leuven, 1961).

In het Frans zijn de integrale teksten, met uitzondering van De Hemelvaart van Isaias, in 1995 uitgegeven bij Editions du Rocher, onder de titel Ecritures Cathares. Het gaat om de heruitgave van het boek van René Nelli, oorspronkelijk verschenen in 1959, maar aangevuld met een vertaling van het Rituaal van Dublin door Anne Brenon.

In het Engels verschenen ze in 1969 bij Columbia University Press: W.L. Wakefield, A.P. Evans, Heresies of the High Middle Ages. In dit boek, dat nog steeds in de boekhandel te verkrijgen is, werd De Hemelvaart van Isaias wel opgenomen. Het bevat nog tientallen andere vertalingen van middeleeuwse teksten i.v.m. ketterij.

Top

De Kathaarse Religie | Woordenlijst | Kathaarse Teksten