De mythe: Vandaag

Napoléon Peyrat | Antonin Gadal | Otto Rahn | Fernand Niel | Vandaag | Rennes-le-Château

Vandaag weten we heel wat over de katharen, zeker in vergelijking met pakweg een halve eeuw geleden. Je zou dus denken dat alle mythes voorgoed naar de prullenmand zijn verwezen.

Niets is minder waar...

Een stand van zaken.

Hélène Nolthenius...

De Nederlandse historica Hélène Nolthenius kon in haar, overigens ook nu nog fel bewierookte studie Duecento (1951) nog het volgende schrijven:

Duecento“... Veel gevaarlijker dan Waldes' volgelingen [de waldenzen] waren de Katharen die als Albigenzen de Provence bevolkten, en wier dualistische leer niet christelijk genoemd kan worden. Het is moeilijk te achterhalen waarin voor het ongeletterde volk de aantrekkingskracht school van het sombere geloof van de Manicheeërs, zoals de Katharen hun dat predikten ...

en

“.. want de haat tegen het leven - dat duivelswerk - maakte de Katharen tot volslagen nihilisten ... heel de samenleving, gebouwd op de christelijke principes die ze verfoeiden, werd welbewust door hen ondermijnd ... Kathaarse bisschoppen bakenden hun diocesen af en regeerden het volk naar believen ...

en ook

“... Het burgerlijk gezag nam het initiatief: eerst de koning van Aragon, toen Frankrijk - met tegenzin gaf Innocentius III zich gewonnen - en daarna Italië ... Naast dit duistere, fanatieke Katharenleger hebben als gezegd de zuivere Italiaanse ketterijen en goedaardig voorkomen ...

Het lijkt pure kolder maar dat is het niet. Het zijn citaten uit een veelgeprezen historische studie. Men wist niet beter. Des te ergerlijker is het dat Querido in 1995 het boek opnieuw uitgaf zonder dat er van enige update sprake was. Op die manier werd de schrijfster (die toen nog in leven was) én de lezers zeker geen dienst bewezen.

We weten nu dat het katharisme helemaal geen somber geloof was, dat het absoluut niets met manicheïsme te maken had, dat de katharen christenen waren en dat kathaarse bisschoppen hun volk helemaal niet ‘regeerden’. Intussen is ook bewezen dat Innocentius III wel degelijk de aanstichter van de kruistocht was en niet ‘het burgerlijk gezag’. Van ‘tegenzin’ was er al helemaal geen sprake, integendeel zelfs.

Arthur Guirdham

Arthur GuirdhamIn de jaren 1970 schreef de Engelse gepensioneerde psychiater Arthur Guirdham zich in de kijker met boeken als: The Cathars and Reincarnation, We are one another en The Great Heresy.

Niet dat er echt sensationale onthullingen in te lezen zijn, het gaat hem om de manier waarop Guirdham zijn informatie verkreeg. Die was niet gebaseerd op de traditionele historische bronnen (die hij alleen gebruikte als ‘referentie’) maar kreeg hij uit de eerste hand van een groep kathaarse bons hommes die in de twintigste eeuw waren gereïncarneerd...

Ze waren bovendien gereïncarneerd in dezelfde buurt (de omgeving van Bath) en toevallig allemaal patiënt van dokter Guirdham. En aangezien zelfs Guilhabert de Castres een van hen was, had de dokter uiteraard de informatie uit de eerste hand.

Dankzij hem kennen we dan ook perfect de samenstelling van de ‘schat van Montségur’: boeken! Welke boeken? Verloren gegane evangeliën, werken van Griekse filosofen als Pythagoras, Plato en hun volgelingen en een groot aantal werken van kathaarse oorsprong.

Hoe de vier ontsnapten die hele bibliotheek op hun rug langs de steile rotswanden naar beneden hebben gedragen werd door dokter Guirdham's patiënten niet verteld...

De volgelingen van Otto Rahn

Saint-LoupJa hoor, ook Otto Rahn heeft nog steeds zijn hardnekkige volgelingen (die dan wel in extreem rechtse hoek moeten gezocht worden). In twee boeken wordt hij zelfs persoonlijk opgevoerd.

Het gaat om Nouveaux Cathares pour Montségur van Saint-Loup en Hitler et la tradition cathare van Jean-Michel Angebert. Beide werken werden onder pseudoniem gepubliceerd, wat niet verwonderlijk is gezien de racistische strekking.

Meer dan een halve eeuw na het debacle van het nazisme willen blijkbaar nog altijd een aantal ‘verlichte geesten’ de katharen voor de kar spannen van hun fascistische opvattingen. Laat één zaak duidelijk zijn: met het echte katharisme heeft dit absoluut niets te maken. Integendeel, de vredelievende en verdraagzame religie wordt hier voor de tweede keer geofferd zonder zich te kunnen verdedigen.

De ‘erfgenamen’

Sommige esoterische of occulte groepen noemen zich graag ‘erfgenaam van de katharen’. Wat zij daar ook al mee mogen bedoelen, met de échte katharen heeft het niets te maken.

Het Lectorium Rosicrucianum uit Haarlem hebben we al ontmoet in het hoofdstukje over Antonin Gadal. Dit rozenkruisersgenootschap werd in 1935 opgericht door Jan Leene, zijn broer Zwier Leene en Henny Stok-Huyser, toen ze zich afsplitsten van de Rosicrucian Fellowship. Ze omarmden de ideeën van Antonin Gadal wiens boeken ze nog steeds uitgeven. Het genootschap, dat enkele duizenden leden telt, staat in Frankrijk op de officiële sektenlijst.

En bij sommige mensen zit het blijkbaar in het bloed, Henk Leene, zoon van Jan, verliet na meningsverschillen het Lectorium Rosicrucianum en richtte in 1969 de Spirituele Gemeenschap Sivas op die zich, wat dacht u, ‘erfgenaam van de katharen’ noemde. De gemeenschap bestaat niet meer, maar ook zij heeft op haar beurt een erfgenaam: de Orde van het Klassieke Rozenkruis ‘Fama Fraternitatis’, die zich een ‘westerse mysterieschool’ noemt en zich o.m. baseert op, inderdaad, ‘de levenswijzen van de oude kathaarse gemeenschappen’... Volgt u nog?

Laat ons vooral duidelijk zijn, hoe indrukwekkend het cv waar deze schimmige organisaties mee schermen ook lijkt, geen van hen heeft archieven die teruggaan tot de middeleeuwen. Het is niet meer dan een truc om aan geloofwaardigheid te winnen, hun voornaamste doel is in veel gevallen uw portemonnee.

Deze ‘genootschappen’ zijn niet de enige die de nagedachtenis van de katharen te gelde willen maken. Wie eens rondkijkt op het internet vindt daar een groot aanbod aan zgn. ‘mystieke reizen’, vooral georganiseerd vanuit Nederland, waarbij een bezoek aan de ‘initiatiegrotten van de katharen’ een van de hoogtepunten is. We willen het hier niet hebben over de individuele waarde van het programma dat die mensen aanbieden, maar één zaak moet wel duidelijk gesteld worden: het verhaal van die grotten is een fabeltje, er bestaan geen kathaarse initiatiegrotten.

Het katharisme was een open en zeer toegankelijke religie waar geen plaats was voor ‘geheime’ of ‘occulte’ rituelen. Alleen al het idee dat een aantal geheimen gedurende eeuwen zou overgedragen zijn door een groep ingewijden is volstrekt in tegenspraak met de kathaarse leer zoals we die ondertussen hebben leren kennen.

Natuurlijk ging de kathaarse kerk tijdens de vervolging door de Inquisitie ondergronds maar daar speelde alleen het veiligheidsaspect. Er werd nog altijd openbaar gepredikt voor de gelovigen, zij het op bewaakte plaatsen. En het waren precies die gelovigen die voor de schuilplaatsen zorgden. Kortom, de kathaarse kerk heeft niets te maken met selecte clubjes van ‘uitverkorenen’.

De kathaarse kerk vandaag

Bestaan er vandaag nog katharen? De katharen zelf zouden op die vraag ongetwijfeld negatief antwoorden. De keten van consolamenta is onderbroken, er zijn geen bons hommes of bonnes femmes meer om het geestelijk doopsel toe te dienen.

De kathaarse religie was een middeleeuwse christelijke religie (met een aantal kenmerken die we ook in de gnostiek terugvinden) en als dusdanig diep geworteld in de middeleeuwse maatschappij en traditie. Niemand kan bij benadering zeggen hoe het katharisme zou geëvolueerd zijn, mocht het de eeuwen overleefd hebben.

Niet iedereen is daarvan overtuigd. Zowel in Europa als in de Verenigde Staten werden en worden pogingen gedaan om nieuwe ‘kathaarse’ geloofsgemeenschappen op te zetten. In hoeverre hun claim op het woord ‘kathaars’ ook legitiem is, dat is nog maar de vraag. In hun ‘beleidsverklaringen’ worden soms dingen beweerd waarvan de echte katharen ongetwijfeld vreemd zouden opgekeken hebben.

In Canada en de Verenigde Staten bestaat er een ‘moderne kathaarse kerk’, de Assembly of good Christians. Moderne katharen prediken via het internet en vergeten daarbij vooral niet hun merchandising te verzorgen. Ze zijn, zo zeggen ze zelf, een beetje vergelijkbaar met de Amish, ‘maar ouder’. Ze zouden met zo'n 25.000 zijn, maar of dat ook echt zo is valt niet na te gaan, ze zijn zeer karig met concrete informatie. Nochtans is bij ons weten de Inquisitie in de Verenigde Staten niet zo actief dat er gevaar voor brandstapels dreigt. Toch wordt ook hier deze ‘open religie’ uitsluitend beleden in ‘besloten clubjes’.

Een beetje vreemd is dat zij tijdens hun ‘verborgen leven’ tijdens de voorbije eeuwen toch een en ander van hun katholieke vijanden hebben opgestoken. De middeleeuwse katharen hielden zich ver van elke politieke inmenging, maar vandaag lijkt dat veranderd te zijn. Omdat de extreem rechtse partij van Jörg Haider in 2000 aan de Oostenrijkse regeringscoalitie deelnam werd dat land door de Canadese ‘katharen’ onder ‘interdict’ geplaatst, met alles erop en eraan. ‘Interdict’...? Was dat niet een van de wapens van de rooms-katholieke kerk in de middeleeuwen?

Al cap dels sèt cent ans, verdejara lo laurèl...

Na zevenhonderd jaar zal de laurier weer bloeien.” Deze uitspraak duikt de dag van vandaag met de regelmaat van een klok op. En, naargelang de bron, zou ze gedaan zijn door een troubadour tijdens de brandstapel van Montségur of tijdens de verbanding van de laatste bon homme, Guilhem Bélibaste, of zelfs door Bélibaste zelf. Er zit 77 jaar tussen die twee gebeurtenissen, in het eerste geval zijn we dus te laat, in het tweede te vroeg.

Maar het is een mooi citaat, en ook al behoort het tot de legende en heeft geen enkele troubadour het ooit uitgesproken, het zet ons toch aan tot een bezinning over de vraag of het katharisme ons in de 21ste eeuw nog iets te bieden heeft.

Ik ben overtuigd van wel. En daarvoor hoef je je echt niet aan te sluiten bij een of ander occult genootschap of een neo-kathaarse kerk, je moet vooral in je eigen hart kijken. De katharen werden niet toevallig ‘goede mannen’ en ‘goede vrouwen’ genoemd. Verdraagzaamheid en naastenliefde, twee woorden, twee begrippen die dringend meer aandacht nodig hebben in onze woelige wereld. En misschien zal de laurier dan écht opnieuw bloeien...

Napoléon Peyrat | Antonin Gadal | Otto Rahn | Fernand Niel | Vandaag | Rennes-le-Château