Publicaties van het Studiecentrum Als Catars

1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25

| SPECIALS |

NIEUW !!!

kk24Kathaarse Kroniek 25
Mieke Felix
Katharen en het vierde evangelie


Deze kroniek bestaat uit twee delen. In een eerste deel, een ‘geschiedenis van de geschiedenis’, wordt de in de loop der eeuwen sterk veranderde visie op het kathaarse geloof bekeken. Het tweede deel gaat dieper in op de kathaarse interpretatie van (delen van) het Johannes-evangelie.

Op dit ogenblik beweren nogal wat historici dat er nooit een ‘kathaarse kerk’ als dusdanig heeft bestaan. Er bestonden ‘dissidente’ geloofsgemeenschappen, maar die waren zo divers en hadden onder elkaar zoveel conflicten van ideologische aard, dat men onmogelijk van één ‘kathaarse kerk’ kan spreken. Bij dit standpunt kunnen heel wat vragen gesteld worden. Het klopt natuurlijk dat die verschillen in overtuiging er waren. Ze hebben zelfs meer dan eens tot hoogoplopende discussies geleid. Maar net die debatten, waarvan we duidelijke sporen terugvinden in de bronnen, tonen aan dat deze diverse groepen op z’n minst contact met elkaar hadden.

Wat echter vooral niet mag vergeten worden is dat hét criterium om een kathaarse kerkgemeenschap te onderscheiden van andere, al dan niet ketterse groepen, het specifieke sacrament is waardoor zij neofieten in hun rangen aanvaardden. Dit sacrament, een doopritueel door handoplegging, wordt in de meeste bronnen het spirituele doopsel of het consolamentum genoemd. In meerdere teksten vinden we hiervan beschrijvingen terug. Het betreft hier zowel getuigenissen van tegenstanders als van personen die als ‘sympathisanten van de ketterij’ voor de rechtbanken van de inquisitie verschenen. Bovendien zijn we ook in het bezit van een aantal bronnen uit het kathaarse milieu zelf die het verloop van dit sacrament beschrijven. Er is hierin telkens sprake van het onzevader, zoals aangehaald in het evangelie volgens Matteüs (Mt 6,9-13), en van de proloog uit het evangelie volgens Johannes (Joh 1,1-17).

De proloog werd voorgelezen aan het einde van het het ritueel van het consolamentum. Deze tekst werd door kathaarse theologen op een volstrekt originele manier begrepen. En dat heeft dan weer te maken met de alternatieve interpunctie in Joh 1,3-4 die zij voorstaan. De conclusies die hieruit werden getrokken worden verwoord in tal van bronnen en leidden tot een ander beeld van de schepping en van de relatie die God heeft met de wereld.

Het onzevader werd, in een aan het eigenlijke consolamentum voorafgaand ritueel, ‘geschonken’ aan de dopeling. Deze overdracht ging gepaard met een homilie waarin commentaar werd geleverd op het gebed. Twee van dergelijke commentaren zijn tot de dag van vandaag bewaard. Opvallend is dat er hier in de vierde bede geen sprake is van het ‘dagelijks brood’ maar van het panem supersubstantialem, term die buiten elke verdenking zou moeten staan, daar hij voorkomt in de Vulgata. Katharen behoren nochtans tot de weinige groepen die het gebed op die manier bidden. Zij baseren zich hierbij op een belangrijk fragment uit het evangelie van Johannes, de zogenaamde broodrede (Joh 6,25-66). Zij staan daarin weliswaar niet alleen, maar bij hen leidt dit commentaar tot andere besluiten dan bij hun katholieke tijdgenoten.

Het evangelie volgens Johannes is voor katharen van primordiaal belang, omdat het hen, aan de hand van een eigenzinnige exegese, materiaal levert waarmee zij hun wereld- en Godsbeeld kunnen onderbouwen.

Formaat A4 - 64 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

EERDERE PUBLICATIES

kk01Kathaarse Kroniek 1
De Verrader
Biecht en getuigenis van Arnaut Sicre van Ax uit hoofde van ketterij


Het inquisitieregister van bisschop en inquisiteur Jacques Fournier is een bijna onuitputtelijke bron van informatie over de nadagen van het katharisme in de Languedoc, omdat hij zich niet beperkte tot een lijstje met standaardvragen zoals zijn collega's. Beroemde historische bestsellers zijn er op gebaseerd zoals Montaillou van Emmanuel Le Roy Ladurie en het eerder beruchte The Yellow Cross van René Weis, maar ook studies over geneeswijzen, eetgewoonten, enz. werden er uit gepuurd. Deze verhalen zijn rijk aan details en lezen, mits enige inspanning, als een roman.

Jacques Fournier bracht het later tot paus (Benedictus XII) en zo verzeilde het register uiteindelijk in de Vaticaanse bibliotheek. Jean Duvernoy publiceerde zowel de Latijnse tekst als een Franse vertaling en Raymond Doms vertaalde enkele verklaringen in het Nederlands.

Hier is Arnaut Sicre aan het woord. Sicre is geen echte betichte. Uit winstbejag en in opdracht van bisschop Fournier gaat hij naar Spanje en zal er de laatste gevluchte bon homme weten mee te lokken naar Frankrijk om hem daar in de macht van de bisschop over te leveren, zodat hij op de brandstapel terecht komt. Dit is een belangrijke getuigenis (naar niet de enige) over Guilhem Belibaste, wiens proces niet bewaard is gebleven. Om in zijn opdracht te slagen had Arnaut Sicre moeten veinzen het kathaarse geloof aan te nemen en van deze ‘fout’ diende hij te worden vrijgesproken, vandaar zijn verhaal. Deze kroniek bevat zijn volledige getuigenis.

Formaat A4 - 52 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk02Kathaarse Kroniek 2
Anne Brenon
- Het kathaarse geloof binnen het gezin
- De ketterijen van het jaar duizend


Anne Brenon is één van de belangrijkste Franse historici van het katharisme. Onder haar bekwame leiding groeide het Centre d'Etudes Cathares in Carcassonne uit tot een onderzoekscentrum met internationale uitstraling en ook het historisch-wetenschappelijk tijdschrift Heresis kwam er op haar initiatief. Deze twee teksten verschenen eerder in Heresis.

In het eerste artikel zien we hoe het katharisme via het gezin werd doorgegeven en hoe de solidariteit binnen de families ervoor heeft gezorgd dat het, ondanks de vervolgingen, toch een hele tijd kon voortleven. Het andere toont aan dat het katharisme niet zomaar uit het niets opdook en niet alleen aanwezig was in het zuiden van Frankrijk maar ook in de rest van Europa. In de 11de-eeuwse verhalen van de kroniekschrijvers uit de abdijen en kloosters die de ketterij bestreden zijn, ondanks vervormingen en overdrijvingen, toch reeds essentiële trekken van het katharisme te onderscheiden. Een belangrijk artikel dat een nieuw licht werpt op de ontstaansgeschiedenis van het katharisme.

We hebben de twee bijdragen laten volgen door de bekendste ‘verhalen’ uit de kronieken over de verspreiding van de ketterij.

Formaat A4 - 52 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk03Kathaarse Kroniek 3 en 4
Een man van goede wil
Biecht en getuigenis van Pèire Maury van Montaillou uit hoofde van ketterij - 1323


Pèire Maury is een herder die niet vraagt om iets anders te doen, een herder die omwille van zijn kennis, zijn kracht en zijn inzet door zijn collega's geapprecieerd wordt en van wie men het begrijpt dat hij zich ook inzet voor anderen: zijn achtergebleven familie in Montaillou, de katharen in de diaspora van Noord-Spanje, vooral de kinderen waarvan hij gewillig het peterschap aanvaardt, hij die besloten had om niet te trouwen. Maar zelfs daarop maakt hij een kortstondige uitzondering als zijn vriend, de bon homme Guilhem Bélibaste, het hem vraagt.

Pèire Maury is ‘de man van goede wil’. Deze ondervraging maakt van hem de best gekende ‘gewone man’ uit de geschiedenis van de middeleeuwen.

kk04Hij is de tegenspeler van iemand met een hoge opleiding, Jacques Fournier, de latere paus Benedictus XII. Hij beantwoordt zijn vragen onbevangen maar let er op in zijn antwoorden geen andere levenden in opspraak te brengen. Een man die zijn lotsbestemming waardig aanvaardt.

De Franse historica Anne Brenon (zie Kroniek nr. 2) vond dit leven zo boeiend dat zij het in een driedelige roman (L'hiver du catharisme) heeft verwerkt. Een hyper-historische roman waarvan alle details terug te vinden zijn in Fournier's register. De kroniek wordt afgesloten met de laatste hoofdstukken van de roman: de veroordeling van Pèire.

De ‘Kathaarse Kronieken’ nummer 3 en 4 bevatten samen de volledige getuigenis van Pèire Maury. Raymond Doms vertaalde.

Formaat A4 - 56 pagina's (3) en 60 pagina's (4) - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk05Kathaarse Kroniek 5
Willy Vanderzeypen
- Katharisme: een stand van zaken
- Het kathaarse ritueel van Dublin


Het moderne onderzoek wordt sinds 1965 bevorderd door een betere kennis van de middeleeuwse teksten. Van groot belang daarbij waren de ontdekkingen van kathaarse geschriften in Europese bibliotheken. De inhoud daarvan spoelde de oude historische stellingen over het kathaarse concept weg. Men kon beginnen aan een volledige reconstructie.

In het eerste deel van deze kroniek vertelt Willy Vanderzeypen, co-auteur van ‘Katharen in Europa’, ons hoever dat moderne onderzoek op dit ogenblik staat en wat de (voorlopige) conclusies zijn.

In het tweede deel gaat hij dieper in op één van die kathaarse teksten: het ‘Ritueel van Dublin’. De tekst werd in 1960 ontdekt door de Belgische filoloog en romanist Theo Venckeleer in de bibliotheek van het Trinity College in Dublin.

Zeer boeiend is het eerste deel van het Ritueel, ‘De Kerk van God’, waarvan een vertaling is opgenomen. De tekst was bestemd voor de kathaarse novice die na zijn of haar opleiding op het punt stond om het consolament te ontvangen. De inhoud is een krachtige synthese van het godsdienstonderwijs dat de kathaarse postulant tijdens zijn noviciaat had meegekregen. Het was zeer zeker ook een voorbereiding om verbaal gewapend te zijn tegen de aanvallen van de katholieke kerk.

Het tweede deel van de Dublintekst is een verhandeling over het Onzevader, het belangrijkste gebed bij de katharen, gebaseerd op bijbelse citaten. Dan volgt er nog een derde deel met een zeer korte tekst over de Heilige Kerk.

Formaat A4 - 56 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk06Kathaarse Kroniek 6
Michel Gybels
Kathaarse vrouwen
(met bijdragen van Gwendoline Hancke en Raymond Doms)

In deze kroniek wordt een uitvoerig beeld geschetst van de belangrijke rol die de vrouwen binnen de kathaarse gemeenschap hebben gespeeld, niet alleen op sociaal maar zeker ook op religieus vlak.

Wat kleinschalig begon in de Lauragais deinde meer en meer uit naar de ganse Languedoc, waarbij de vrouwen op het vlak van de verspreiding van het geloof meestal het voortouw namen. Hierbij waren alle echelons van de maatschappij vertegenwoordigd, van de eenvoudige boerenvrouw tot de vrouwen van de landadel, de stadselite en de hogere adel.

Zonder onderscheid zetten ze zich gezamenlijk in voor één grote zaak: de Gleisa de Dio.. Zij waren het die de kathaarse religie binnen hun gemeenschappen en hun ‘domussen’ onderwezen aan de kinderen, verspreidden in hun leefgemeenschappen en doorgaven aan iedereen die er open voor stond. En zij waren het ook die niet alleen voor een sociaal vangnet zorgden voor de vele verweesde kinderen, de verstoten, vervolgde en bedreigde vrouwen, maar die ook zoveel kathaarse volgelingen, mannen en vrouwen, onbaatzuchtig steunden, verpleegden en van onderdak voorzagen.

De kroniek bevat twee uitgebreide bijdragen van Michel Gybels: ‘De rol van de vrouw in het katharisme (1150-1240)’ (eerder verschenen als ‘De kathaarse vrouwengemeenschappen in de Lauragais’) en ‘Het belang van de vrouw en de familias binnen de kathaarse traditie’. Verder is er nog een bijdrage van Gwendoline Hancke, ‘De dames van Laurac, kathaarse religieuzen’, en vertaalde Raymond Doms een fragment uit het inquisitieregister van Jacques Fournier: ‘Inquisitieverslag ten laste van Jaumetta den Carot van Ax uit hoofde van ketterij’.

Formaat A4 - 60 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk07Kathaarse Kroniek 7
Raymond Doms (redactie en vertaling)
Religie en Oorlog


De bereidwilligheid van de Franse uitgevers en auteurs stelt ons in staat u deze bijdragen aan te bieden. Ze zijn afkomstig uit de actes van het jaarlijkse colloquium in Baziège (Lauragais).

Michel Roquebert maakte een korte, zeer duidelijke vergelijking tussen het dogma van de schepping bij katharen en katholieken, verhelderend voor wie de twee principes wil begrijpen

Anne Brenon heeft het hier over de prediking van de katharen als repliek op de prediking van de orden. Deze beperkte zich eerst tot de hogere bedienaars maar onder druk van de vervolging werden ook gewone bons hommes en bonnes femmes ingeschakeld. Een tweede artikel geeft een levensschets van Guillelma Maury, de zus van Pèire Maury (zie ‘Kathaarse Kronieken’ 3 en 4), een materie die ze ook verwerkte in een roman. Deze uiteenzetting laat toe fictie en geschiedenis te onderscheiden.

Laurent Macé
gaat een andere toer op, die van de Albigenzische oorlog, en ontleedt secuur twee aspecten: het lot van de gewone bevolking en van de boeren en het lot van de gevangenen, dit op basis van het Canso en de Historia Albigensis.

Formaat A4 - 60 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk08Kathaarse Kroniek 8
Raymond Doms (redactie en vertaling)
Inquisitie


Bij het schrijven over de Inquisitie is het bijna onmogelijk zich te beperken tot de historische feiten.
Sommigen gaan uit van de mentaliteit van de 20ste en 21ste eeuw, die de vrijheid van denken zeer hoog inschat, wat hen een streng oordeel doet uitspreken. Andere historici vertrekken van de mentaliteit van de 13de eeuw en verzachten de verantwoordelijkheid van de Kerk.

Laurent Albaret pleit hier voor een nieuwe lezing van de documenten. Het boek Les enquêtes inquisitoriales dans le Midi de la France aux XIIIe et XIVe siècles (2006) is van zijn hand.

Jean-Louis Biget, die heel wat studies publiceerde over de katharen, houdt er een dissidente mening op na. Uitstekend om de kritische geest aan te scherpen bij het lezen van andere auteurs.

Jean Duvernoy wijst erop dat er bij de inquisiteurs een evolutie is in hun handelen.

Voor een nieuwe lezing publiceerden we op de website www.katharen.be een vrij lang uittreksel uit de ondervragingen van Pons de Parnac en in deze kroniek een fragment uit de vonnissen van Bernard Gui, een berucht inquisiteur in de hedendaagse roman en film. Agnes Dubreil-Arsin plaatst het personage in zijn historische context.

Formaat A4 - 60 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk09Kathaarse Kroniek 9
Marc Bogaerts
De kathaarse Mythe


“Montségur was de graalburcht en de katharen waren de behoeders van de graal. Maar de rooms-katholieke kerk smeedde een complot met de koning van Frankrijk om de graal in handen te krijgen. De burcht viel maar de graal werd op het laatste nippertje door vier ontsnapte perfecti buitengesmokkeld en in veiligheid gebracht...”

“De katharen behoorden tot een geheimzinnige mystieke sekte met oosterse roots en waren afstammelingen van de manicheeërs. Ze leefden teruggetrokken in het heiligdom van Montségur dat in werkelijkheid een zonnetempel was...”

“Om de graad van perfectus te bereiken moest de kathaarse novice een spirituele en fysieke tocht afleggen door het grottenstelsel in de Ariègevallei. Eindpunt was de Bethlehemgrot waar hij of zij moest plaatsnemen in een pentagram dat in de wand was uitgehakt...”

“Na de val van Montségur brachten de katharen hun hoofdzetel over naar de grot van Lombrives. Maar de seneschalk van Carcassonne kwam hen op het spoor. Hij liet de toegang tot de grot dichtmetselen en 500 katharen kwamen om van honger en ontbering...”


Deze verhalen klinken bekend in de oren. Het zijn slechts enkele van de meest hardnekkige mythes die over de katharen en Montségur de ronde doen.
Stuk voor stuk prachtige verhalen. Stuk voor stuk compleet verzonnen.
In deze studie gaan we op zoek naar de oorsprong van deze mythes die in de meeste gevallen niet eens zover terug in het verleden blijkt te liggen. Sommige mythes zijn bovendien niet zo onschuldig als ze op het eerste zicht lijken. Toch is het niet zo moeilijk ze te ontkrachten met wat het historisch onderzoek ons de laatste halve eeuw heeft geleerd.
Kom mee voor een boeiende tocht op de grens tussen geschiedenis en verbeelding.

Formaat A4 - 60 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk10Kathaarse Kroniek 10
De Lauragais


Een pittoresk dorpje tegen de flank van een heuvel, een monumentale kerk, enkele huizenrijen, een honderdtal inwoners. Een plaatje dat lijkt weggeplukt uit het bekende boek ‘De mooiste dorpen van Frankrijk’, dat is Laurac-le-Grand. Maar achter die mooie façade en die indrukwekkende naam gaan meer dan tien eeuwen geschiedenis schuil. In de dertiende eeuw was het een kathaarse diaconie met meerdere gemeenschapshuizen waaronder dat van de beroemde Blanca de Laurac. In 1208 had hier een openbaar debat plaats tussen de waldenzische Bernat Prim en de kathaarse Isarn de Castres. Laat het duidelijk zijn, ooit was dit een belangrijke plaats, zo belangrijk dat ze haar naam gaf aan de hele streek: de Lauragais.

Dit rijke landbouwgebied, de ‘graanschuur van de Languedoc’, ligt op het kruispunt van vier departementen, Aude, Ariège, Tarn en Haute-Garonne, en telt 120.000 inwoners, bijna evenveel als het hele departement Ariège. De Lauragais was een aartsdiaconie die afhing van het immense bisdom Toulouse, tot paus Johannes XXII er een apart bisdom van maakte in 1317, niet toevallig de periode waarin het katharisme opnieuw opflakkerde onder impuls van de gebroeders Autier. Onder koning Lodewijk XI werd de Lauragais in 1477 een graafschap. Eén van de titelvoerende gravinnen was Catharina de Medici (via haar moeder Madeleine).

Wie naar het zuiden trekt om iets van de kathaarse geschiedenis op te snuiven laat de Lauragais dikwijls links liggen. Ten onrechte, want hier lag de bakermat van het Occitaans katharisme. Niet in de imposante ‘kathaarse burchten’ in de Corbières of de Ariège, maar hier, in de dorpen van de Lauragais.

Achter elke bocht ligt een nieuwe verrassing, elk dorp verbergt wel een of ander middeleeuws pareltje, een romaanse kerk, overblijfselen van omwallingen, een abdij of soms zelfs, zoals in Montmaur, een massieve burcht. Enkele van die pareltjes worden door Jean Odol voorgesteld in deze kroniek. Bij andere plaatsen gaan we wat dieper in op de geschiedenis: Montmaur (Willy Vanderzeypen), Labécède (Anne Brenon) en Mas-Saintes-Puelles (Michel Gybels). Michel Roquebert verhaalt het einde van het katharisme in de Lauragais.

De kroniek wordt afgesloten met de, door Anne Brenon geschreven en door Raymond Doms vertaalde, begeleidende tekst van de tentoonstelling in het Maison des Mémoires in Mazamet. Ook zonder tentoonstelling biedt deze tekst zo’n duidelijke en overzichtelijke synthese van opkomst, ondergang en inhoud van het katharisme, dat het een must is voor iedereen die zich daarvoor interesseert. En ga je het Maison des Mémoires bezoeken, vergeet dan zeker deze kroniek niet mee te nemen.

Formaat A4 - 60 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk11Kathaarse Kroniek 11
Gwendoline Hancke
Vrouwen in de Languedoc
Tussen katholicisme en katharisme


Het boek van Gwendoline Hancke, Femmes en Languedoc, draagt als ondertitel: Het dagelijks leven van de Occitaanse adellijke vrouwen uit de 12de eeuw, tussen katholicisme en katharisme.

De auteur bewerkte haar doctoraal proefschrift tot dit meer dan 400 pagina's tellende boek (dat intussen ook al een even omvangrijke opvolger kreeg: L'herésie en héritage, waarin Gwendoline Hancke ons de geschiedenis brengt van 17 families uit de Languedoc, families waarin de ketterij op een bepaald moment een belangrijke rol speelde).

Drie hoofdstukken werden in deze kroniek opgenomen:De vrouw en haar lichaam, Opvoeding en cultureel leven en De kloosterstructuren. Een interessant aspect van dit werk bestaat erin dat het ook handelt over dat ander deel van de bevolking dat wij, toegespitst als we zijn op het katharisme, zouden vergeten: de katholieke bevolking. En hoe spreek je over de vrouwen zonder ook te verzijzen naar hun mannen? Of nog, hoe ontleed je de houding van de vrouw t.o.v. haar eigen lichaam zonder over de maatschappij in haar geheel te spreken?

Deze vertaling (van Raymond Doms) kwam tot stand dankzij de vlotte samenwerking met de auteur en uitgeverij La Louve in Cahors, waarvoor dank. Er is ongetwijfeld nog meer materiaal uit deze bron op komst.

Formaat A4 - 66 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk12Kathaarse Kroniek 12
Anne Brenon
De Ketterse Keuze - deel 1


In Le choix hérétique (uitgeverij La Louve, Cahors, 2006) werden een aantal boeiende teksten van Anne Brenon samengebracht.

Zoals de titel aangeeft is het centrale thema de ‘keuze’ voor de ketterij. Aan de hand van middeleeuwse bronnen volgen we een aantal mannen en vrouwen die er bewust voor kozen een andere weg te volgen dan deze die opgelegd werd door de roomse kerk.

Zij maakten deze keuze vrijwillig, ondanks de vervolging die hen te wachten stond met aan het einde de bijna onvermijdelijke brandstapel.

Het is een verhaal van onderdrukking en intolerantie. Of ze nu tot de adel behoorden of tot de plattelandsbevolking, bonnes hommes en bonnes femmes of gewone gelovigen, deze middeleeuwse mensen waren in staat, dikwijls gedurende lange jaren, een juridische pletwals als de Inquisitie te trotseren omwille van hun religie en overtuiging.

Voor dit eerste deel vertaalde Raymond Doms vier bijdragen:
- Lezing van vier vonnissen in de Inquisitie van Toulouse (1309-1313);
- Het jaar van de drie vastentijden. Aan tafel met de bonnes hommes en de bonnes femmes;
- De Inquisitie van de ketterse verdorvenheid (13de-14de eeuw);
- Paratge
et ketterij. Dochters en gravinnen van Foix, inzet voor het katharisme.

Formaat A4 - 64 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk13Kathaarse Kroniek 13
Anne Brenon
De Ketterse Keuze - deel 2


Opnieuw zes sterke bijdragen van Anne Brenon in dit tweede deel van “De Ketterse Keuze”.

- De tijd van de ketterijen (de Europese context) - 11de-14de eeuw;
- Katharen uit het oosten: de bogomielen;
- Waldenzen in de Languedoc (12de-14de eeuw);
- Pèire Raimon de Saint-Papoul en de laatste kathaarse weerstand;
- Het religieus engagement in het hart van de kathaarse praktijk;
- De ketterij en de vrouwen in de Languedoc: een religieuze privéruimte.

Formaat A4 - 60 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk14Kathaarse Kroniek 14
Paul Fredericq
Dansers en Flagellanten


In het 19de-eeuwse standaardwerk van Paul Fredericq, Geschiedenis van de Inquisitie in de Nederlanden (1025-1520), dat in 2006 door het Studiecentrum Als Catars werd heruitgegeven, zijn ook enkele hoofdstukken gewijd aan De secten der Geeselaers en der Dansers in de Nederlanden tijdens de 14de eeuw.

Die hoofdstukken werden niet opgenomen in de heruitgave omdat er geen echt verband is met de Inquisitie. Toch gaat het om twee boeiende, zij het weinig bekende fenomenen van korte duur en op de grens van de ketterij. Vandaar deze kroniek. Raymond Doms bewerkte en vertaalde.

Formaat A4 - 50 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk15Kathaarse Kroniek 15
Marc Bogaerts
Montségur, een ketters castrum


Op woensdag 16 maart 1244 werden in Montségur meer dan tweehonderd bons hommes en bonnes femmes levend verbrand zonder enige vorm van proces. De val van Montségur betekende op termijn het einde van het katharisme in de Languedoc. Al zou er meer dan een halve eeuw later in de streek rond Montaillou nog een kleine heropflakkering volgen onder impuls van de gebroeders Autier en al zou de Inquisitie er pas in 1321 in slagen de laatste nog levende bon homme, Guilhem Bélibaste, uit de weg te ruimen. Nu, bijna acht eeuwen later, bezoeken jaarlijks tienduizenden toeristen Montségur. Ze worden aangetrokken door de woeste schoonheid van de site, maar ook door het beladen verleden.

Er wordt verteld dat Montségur geen gewone burcht zou zijn maar een zonnetempel, volgens anderen is het de graalburcht, er zou zelfs een aloude mysterieschool zijn gevestigd. In al deze verhalen spelen de katharen een hoofdrol, maar toch klopt er iets niet. Want ook die mooie kleine burcht bovenop de bergtop speelt een prominente hoofdrol en díe burcht hebben de katharen nooit gezien, ze werd minstens een halve eeuw nà de val van Montségur gebouwd door de Franse bezetter…

In deze kroniek gaan we op zoek naar het échte kathaarse Montségur aan de hand van historische bronnen en elementen die het historisch onderzoek ons vandaag aanreikt. Geen zonnetempel, geen graal, geen Da Vinci-code. We laten ditmaal de échte ooggetuigen aan het woord...

Formaat A4 - 68 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk16Kathaarse Kroniek 16
Raymond Doms
Ik kan niet zwijgen, ik moet zingen
Op verkenning bij de troubadours


Verwacht niet van de troubadours dat zij katharen zijn. En als ze het toch zijn – Miraval bijvoorbeeld – verwacht dan niet dat zij het over het katharisme hebben. Een ander thema staat dit in de weg, de troubadours zijn bekend om de hoofse minne, de vrouw wordt in de poëzie op een verhoog geplaatst, aan haar wensen wil de man zich onderwerpen. We kunnen er niet om heen: er zullen gedichten van dit genre in deze gecommentarieerde bloemlezing staan. Niet uitsluitend. Een aantal van deze dichters zijn geëngageerd in hun tijd en schrijven er over.

Ook al zijn ze geen kathaar, de toestand van de Kerk is zo ernstig dat zij opkomen voor een zuiverder Kerk. Anti-klerikalisme is hun zeker niet vreemd, ook als we vermoeden dat zij binnen de Kerk zijn gebleven.

En een laatste aspect: er is ook andere, gewone of non-conformistische poëzie. Niet altijd komen de grote thema’s aan bod, er mag ook nog gelachen worden.

Er is hier gekozen voor een berijmde vertaling. Onvermijdelijk is deze minder secuur, maar ze wint aan zeggingskracht, je kan ze voordragen, schreeuwen of zingen, zoek maar uit.
Tot slot: ook de gedichten uit het onvindbare eerste colloquiumboek zijn hierin opgenomen.

Formaat A4 - 68 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk17Kathaarse Kroniek 17
De Kruistocht tegen de Albigenzen
Acta van het 7de Internationaal Colloquium
Mortsel 17 oktober 2009


De aanloop naar de kruistocht (Marc Bogaerts)
Op 8 januari 1198 wordt kardinaal Lotario Segni tot paus verkozen. Lotario, die de naam Innocentius III kiest, is een zeer intelligent en scherpzinnig man die briljante studies in theologie en kerkelijk recht achter de rug heeft.

De albigenzische kruistocht in de Corbières (Michel Gybels)
In de traditionele geschiedschrijving over de kruistocht tegen de albigenzen wordt vooral aandacht besteed aan het bloedbad van Béziers en aan de val van Carcassonne, en veel minder aan de militaire campagne van Simon de Montfort in de Corbières.
Een tweede bijdrage is gewijd aan de belegering van Termes.

De slag bij Muret (Ankie Nolen)
Op 12 september 1213 vond bij het plaatsje Muret (ten zuiden van Toulouse) een beslissende veldslag plaats. Het verdeelde zuiden was erin geslaagd een coalitie te vormen met de graven van Toulouse, Comminges, Foix en Béarn. Tweeduizend ruiters en veertienduizend voetknechten stonden onder bevel van Peter II van Aragón.

Narbonne tijdens de kathaarse periode en de kruistochten (Willy Vanderzeypen)
In de geschiedschrijving van de kathaarse periode en de kruistochten krijgt de kuststad Narbonne weinig aandacht. Toch vindt men daar waldenzen en katharen tegen wie de plaatselijke aartsbisschoppen onmiddellijk optreden.

Niet de vrede breng ik u, maar het zwaard (Mieke Felix)
De eerste christenen hadden het goed begrepen: van hen werd vredelievendheid, vergevingsgezindheid en geweldloosheid verwacht. Ze lieten zich zelfs afslachten en verslinden door wilde beesten… Hoe kon de Kerk dan later een concept als de kruistocht bedenken, een ‘gewapende pelgrimstocht’?

Formaat A4 - 76 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk18Kathaarse Kroniek 18
Pilar Jiménez-Sanchez
Katharismen in het Rijnland en het noorden van het Franse koninkrijk


Nog niet zo lang geleden leek het allemaal duidelijk: de kathaarse religie had oosterse wortels en was in de 11de of 12de eeuw in het Westen ingevoerd. Ze werd gekenmerkt door het dualisme. Dat beeld schetsten ook de 13de-eeuwse katholieke polemisten in hun aanvallen op de nieuwe vijand, een beeld dat de eeuwen heeft overleefd en ook nog in de 20ste eeuw algemeen werd bijgetreden. Maar stilaan ontstonden er toch twijfels bij dit verhaal dat het katharisme voorstelt als één groot monolythisch blok tegen de rooms-katholieke kerk, want sommige bronnen tonen een ander beeld.

Een nieuwe studie van de beschikbare teksten was dus nodig. In haar zoektocht naar de prille ontstaansgeschiedenis van dit ‘westerse dualisme’, is Pilar Jiménez zelfs teruggegaan tot de 9de-eeuwse karolingische debatten over de ‘christelijke maatschappij’. Zij situeert nu de ontstaansgeschiedenis van de ‘katharismen’ (in het meervoud) in het hart van het westerse christendom, waarbij zij drie referentiepunten onderscheidt: de eerste dissidente christelijke gemeenschappen in de eerste helft van de 12de eeuw, de eerste verwijzingen naar het dualisme in de jaren 1160, en tenslotte de vestiging van diverse dualistische strekkingen tijdens de 13de eeuw.

Een speciale plaats is voorbehouden voor de kathaarse gemeenschappen in Italië en de Languedoc, die, elk met hun eigen ‘katharisme’, door de gunstige plaatselijke omstandigheden een structuur en een hiërarchie konden uitbouwen. Maar hier beperken we ons tot de hoofdstukken over het Rijnland en het noorden van het Franse koninkrijk, gebieden die geografisch dicht bij ons liggen. De kroniek wordt afgesloten door de eindconclusies van de studie.

Formaat A4 - 64 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk19Kathaarse Kroniek 19
Guibert de Nogent
Monidiae
Autobiografie van een middeleeuwse monnik


De monnik Guibert de Nogent is de geschiedenis ingegaan als de auteur van de eerste autobiografie uit de middeleeuwen: Monodiae, wat zoveel betekent als ‘Gezangen voor één stem’. Guibert schreef ze omstreeks 1115 toen hij abt was van het benediktijner Mariaklooster in het Noord-Franse Nogent-sous-Coucy. De eerste twee delen vertellen zijn persoonlijke geschiedenis, maar vooral het derde deel, dat volledig in deze kroniek is opgenomen, verdient gelezen te worden, al was het maar om een beeld te krijgen van de omstandigheden waarin de Kerk werkzaam was in de wereld en de manier waarop ze functioneerde.

Het verhaal, hier vertaald door Raymond Doms, vertelt wat er werkelijk gebeurde in sommige steden, zoals in dit geval te Laon. Het helpt ons om het ontstaan van ketterijen, als reactie tegen dit soort toestanden, te begrijpen

Formaat A4 -64 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk20Kathaarse Kroniek 20
Raymond Doms
Cantarai d’Aquestz Trobadors
Troubadours in vertaling


Het langverwachte vervolg op ‘Ik kan niet zwijgen, ik moet zingen’.
Raymond Doms brengt opnieuw een bloemlezing uit de rijke Occitaanse poëzie.

Veel aandacht ditmaal voor het werk van Raimon de Miraval, de eeuwige hartenbreker (voornamelijk dan dat van hemzelf), maar ook (mede-)heer van de heerlijkheid Miraval, die hij door de kruistocht kwijtspeelde. Maar we ontdekken ook een andere, minder bekende maar meer strijdlustige Miraval.

Veel aandacht ook voor de geëngageerde poëzie van Pèire Cardenal, misschien wel de belangrijkste dichter van zijn tijd, en door sommigen een van de belangrijkste satirische dichters aller tijden genoemd.

Verder in deze kroniek ook werk van Bernart Sicart de Marvejols, Guilhem de Montanhagol, la Comtessa de Dia, Arnaud de Mareuil, Guilhem Augier Novella, Gaucelm Faidit, Raimbaut d’Aurenga en Cerveri di Girona.

Formaat A4 - 68 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk21Kathaarse Kroniek 21
Willy Vanderzeypen
De kathaarse geschriften van Lyon en Firenze


Kerken, kapellen of kastelen van steen of hout bouwden zij niet, want de Allerhoogste woont niet in wat door mensenhanden is gemaakt. Sculpturen en afbeeldingen maakten zij evenmin. Het kruis weigerden zij voor te stellen want dat was een instrument van lijden geweest.

De katharen en hun gelovigen vielen bij hun medeburgers op door het strenge en sobere karakter van hun cultus, ontdaan van elke vorm van afbeelding van het sacrale. Er was één uitzondering: het manuscript, het enige sacrale object dat zij voor hun cultus gebruikten, en tevens de drager van het Woord van God.

Waar zijn al die kathaarse bijbels gebleven? Vernietigd door de overwinnaars? Eén exemplaar is alvast gespaard gebleven en dat kan men inzien in de stedelijke bibliotheek van Lyon. Het Occitaanse Nieuwe Testament wordt daarin gevolgd door een rituele tekst waarvan we hier de vertaling brengen.

Een tweede rituele tekst wordt “van Firenze” genoemd omdat hij werd ontdekt in een manuscript uit de bibliotheek van het klooster van San Lorenzo in die stad.

De kathaarse tekst van Firenze volgt in het manuscript na het Boek over de Twee Principes van de kathaarse geleerde Iovanni van Lugio, of een samenvatting daarvan. Beide werden in 1939 te Rome gepubliceerd door Antoine Dondaine. Deze tekst, die is opgesteld in het Latijn, is minder volledig dan de Occitaanse van Lyon, maar op bepaalde punten preciezer, en theologisch meer uitgediept.

Formaat A4 - 68 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk22Kathaarse Kroniek 22
Karolien Jorissen
De Duivel in de Middeleeuwen
Zijn rol in de Dialogus Miraculorum van Caesarius van Heisterbach (ca. 1180-1240)

Caesarius van Heisterbach is een zeer bekend Latijns auteur uit de 13de eeuw en vooral populair in Duitsland en de Nederlanden, daar wordt hij uitgegeven en vertaald. In Frankrijk kent men alleen zijn verslag over de inname van Béziers met de gevleugelde woorden: “Doodt ze allen, God zal de zijnen herkennen”, al is het onduidelijk waar hij dat verhaal kan gehoord hebben want hij heeft nooit een voet in de Languedoc gezet. Maar hij reisde dus wel door Duitsland en de Nederlanden.

Tijdens die reizen hoorde hij verhalen van zijn ordebroeders en hij bundelde ze o.m. in zijn voornaamste werk: de Dialogus Miraculorum, in het Nederlands vertaald als ‘Boek der Mirakelen’. Toch was het woord ‘dialoog’ hier beter op zijn plaats geweest. Caesarius vond namelijk dat hij zijn verhalen, zijn exempla, best kon weergeven onder de vorm van een gesprek tussen een monnik en een novice, uniek in de ‘exempla-literatuur’.

Wat deze vorm van literatuur zo specifiek maakt, verneemt u in dit werk van Karolien Jorissen. Alhoewel Caesarius een aantal getuigenissen brengt over de ketterij is dit hier niet het belangrijkste thema. Die plaats is voorbehouden aan de duivel en zijn verhouding tot de middeleeuwse mens. Want in de middeleeuwen is de duivel de mens zeer nabij, overal en op elk moment.

Wat u hier een beetje zal missen, dat zijn de verhalen zelf. In het Latijn vindt u ze op meerdere websites. In het Nederlands is er een vrij recente en volledige vertaling beschikbaar in de boekhandel. Het is echter onze bedoeling om in een later te verschijnen kroniek een aantal ‘voorbeeld-exempelen’ (jawel!) te bundelen.

Formaat A4 - 64 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk22Kathaarse Kroniek 23
Rainerius Sacconi
Summa de Catharis et Pauperibus de Lugduno


In 1250 schrijft de dominicaan Rainerius Sacconi een verhandeling over de katharen en de armen van Lyon (waldenzen). Het is een rijke bron van informatie over de katharen in Italië.

Bijzonder aan deze tekst is dat Sacconi 17 jaar lang zelf kathaar was en dus weet waarover hij het heeft. In tegenstelling tot zijn meer fantasierijke en slordig van elkaar kopiërende collega's tracht hij eerder te beschrijven. Daarbij neemt hij vooral de dualiteitsleer van de kathaarse bisschop Iovanni de Lugio onder vuur.

Willy Vanderzeypen verzorgde deze Latijnse transcriptie met vertaling in het Nederlands, voorzien van commentaar en analyse. Bijkomend beschrijft hij de kathaarse actie in Italië in een nieuwe bijdrage.

Formaat A4 - 64 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

kk24Kathaarse Kroniek 24
Sleutelmomenten uit de kruistocht tegen de katharen
Béziers (22-07-1209) - Muret (11-09-1213)


22 juli 1209 – Het kruisleger staat voor de poorten van Béziers. Een lange belegering kondigt zich aan, maar de zaak loopt uit de hand. ‘s Avonds is de fiere stad nog slechts een rokende puinhoop en zijn er duizenden slachtoffers gevallen. Wanneer de kruisvaarders aan pauselijk legaat Arnaud Amaury vragen hoe ze katholieken en ketters van mekaar kunnen onderscheiden, is het antwoord: “Doodt ze allemaal, God zal de zijnen wel herkennen.” Verschrikkelijke woorden, maar heeft de legaat die ook werkelijk zo uitgesproken? Geen enkele kroniekschrijver vermeldt ze, alleen de Duitse cisterciënzer monnik Caesarius van Heisterbach, die nooit een voet in de Languedoc heeft gezet. Hij vertelt over de val van Béziers in een exemplum, een stichtend verhaaltje ten behoeve van de predikers. Waar haalde hij zijn informatie vandaan? De Franse historicus Jacques Berlioz ging op onderzoek uit en kwam tot de vaststelling dat Caesarius verrassend goed was ingelicht...

Jacques Berlioz is een Frans historicus, verbonden aan het ‘Centre national de la recherche scientifique’ (CNRS). Hij doceerde o.m. in Lyon, Lausanne, Genève en Fribourg. Van 2006 tot 2011 was hij directeur van de ‘École nationale des chartes’.

11 september 1213 – Het ziet er helemaal niet goed uit voor Simon de Montfort en zijn legertje kruisvaarders. Met een handvol ridders en soldaten staat hij in Muret tegenover een enorme overmacht: een coalitie van alle zuidelijke baronnen en de koning van Aragon. Maar het onmogelijke gebeurt: Montfort haalt het en koning Pere II van Aragon sneuvelt in het gevecht. Hoe kon een strijd, die bij voorbaat verloren leek, toch resulteren in een klinkende overwinning? Waar ging de Occitaans-Aragonese coalitie in de fout? Zoals historicus Bart Vandenbempt samen met ons constateert, is na acht eeuwen het laatste woord over de slag bij Muret nog lang niet gezegd...

Bart Vandenbempt is een Vlaams historicus, sinds 2007 werkzaam in de Centrale Bibliotheek van de KU Leuven. Hij studeerde o.m. geschiedenis van de middeleeuwen aan de KU Leuven en militaire geschiedenis aan de Koninklijke Militaire School.

Formaat A4 - 72 pagina's - Bestelinfo: < klik hier >

Top

Bestelinfo

Kathaarse Kronieken’ zijn een steeds groeiende reeks boeiende historische studies (‘studia’) en in het Nederlands vertaalde bronnen (‘fontes’). Je kan ze per post bestellen maar ze zijn ook te koop op al onze activiteiten, lezingen, themadagen, cursussen, enz.

Bestellen kan door het overeenkomstige bedrag over te maken op volgende bankrekening:
BE48 0016 0754 4927 (BIC: GEBABEBB)
van Studiecentrum Als Catars vzw, Heiligenborre 13, 1170 Watermaal-Bosvoorde (Brussel)
Prijs per deel (tenzij anders vermeld): 6,50 euro voor leden van Als Catars. Niet-leden betalen 8,00 euro.

Deze prijs moet verhoogd worden met de verzendingskosten volgens onderstaande lijst:
België:
1 nummer: 2,50 euro per zending
2 tot 6 nummers: 4,00 euro per zending
Nederland en Frankrijk:
1 nummer: 7,50 euro per zending
2 tot 6 nummers: 12,00 euro per zending

Opgelet: Om de verzending vlot en snel te laten verlopen, raden wij je aan je bestelling te bevestigen per e-mail, met vermelding van de bestelde nummers en je volledige adres. Stuur je mailtje naar: kronieken@katharen.be

Meer informatie over Europese overschrijvingen vind je hier:
België: www.sepabelgium.be
Nederland: www.betaalvereniging.nl
Frankrijk: www.sepafrance.fr

Top

| SPECIALS |

1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25