Usson (Ariège)

Vorige | Overzicht | Volgende

Eén van de vele kastelen, die gedurende lange tijd aan hun lot werden overgelaten en verdwenen zijn in de nevelen van de geschiedenis, is het kasteel van Usson in de Donezan, gesitueerd tussen Axat en Mont Louis in de nabijheid van Quérigut in de Ariège.

UssonNa een jarenlange verwaarlozing van deze belangrijke historische site werd sinds 1990 werk gemaakt van de archeologische prospectie ervan en werden de overblijvende ruïnes geconsolideerd en voor verder verval behoed.

Een en ander is in grote mate te danken aan de inzet van de Association Terra de Donesa, een plaatselijke vereniging die instaat voor de bescherming van het monument en aan archeoloog Patrice Tillet, die deel uitmaakt van het enthousiaste team van Flo Guillot, een archeologische equipe die in de Ariège al veel baanbrekend werk heeft verricht.

De hedendaagse bezoeker kan het kasteel van Usson dan ook in de beste omstandigheden bezoeken en krijgt in het bijhorende Maison du Patrimoine een mooie overzichtstentoonstelling te zien van de geschiedenis van het kasteel maar tegelijk ook van de geschiedenis van de streek van de Donezan, die door zijn afgelegen ligging bij de doorsnee toerist minder gekend is.
Hoe dan ook een site die het zeker verdient om wat meer in het voetlicht te worden geplaatst.

Geografie

Het oude Pays de Donezan (het actuele kanton van Quérigut) ligt op een hoog plateau en wordt geflankeerd door bergketens van om en bij de 2400 meter hoogte ten noorden, ten westen en ten zuiden. In het oosten wordt het kanton afgesloten door de diepe vallei van de Aude. De oude handelsroute, ook wel de weg van Vauban genoemd, komt de Donezan ten noorden binnen in Rouze en eindigt in het zuiden aan de col des Hares op een hoogte van 1608 meter. De toegang tot de col des Hares werd destijds verdedigd door het vlakbij gelegen kasteel van Quérigut. De huidige streek van de Donezan omvat nog amper zeven dorpen. In vroegere tijden leefde de bevolking overwegend van de bosbouw en waren ze tijdens de lange en harde winters volledig geïsoleerd van de buitenwereld, wat veel armoede teweeg bracht. Het kasteel van Usson ligt op de samenvloeiing van de rivieren Bruyante en Aude. In tegenstelling tot andere kastelen uit die periode ligt Usson niet op een “pog”, maar heeft het een vrij makkelijke toegang via de zuidkant.

Historische context

De naam Usson komt voort van de rivier de Sone, de oude benaming van de huidige Bruyante, die loopt aan de voet van het kasteel. De belangrijkste adellijke familie die Usson in bezit had gedurende meer dan drie eeuwen nam de naam So aan, die eveneens werd afgeleid van Sone. Pas in de loop van de 14e eeuw werd die naam gewijzigd in Usson (de So, du castel de So, de Son, d’Usson).

Alhoewel de exacte datum van de stichting/bouw van Usson niet gekend is, wordt daarvan voor het eerst melding gemaakt in 1035, wanneer de graaf van de Cerdagne, Guifred, zijn land in de Donezan per testament wegschonk. In 1035 was het kasteel dan ook in bezit van Bernardus de Castro Sono en bleef het in bezit van die familie tot in 1208, wanneer de gebieden van Bernard en Arnaud de So geconfisqueerd werden door de koning van Aragon wegens verraad en toebedeeld werden aan de graaf van Foix. Er is niks gekend omtrent de staat van het kasteel in die periode en er zijn enkel 14 akten van leenheerschap overgeleverd.

Usson Usson

De leden van de familie de Son waren fervente sympathisanten van de katharen en waren graag geziene gasten bij de adel die het katharisme gunstig gezind was. Bernard d’Alion en Arnaud de Son worden dan ook vermeld in verschillende inquisitieverslagen in verband met ketterij. Beiden namen deel aan heel wat kathaarse bijeenkomsten, zowel in Usson zelf als in Montségur, en hielpen tal van kathaarse vluchtelingen en parfaits om uit de handen van de inquisitie te blijven. Ook assisteerden ze bij verschillende consolamenta. In bepaalde werken is er zelfs sprake als zou de fameuze schat van de katharen, die Montségur vóór de val werd uitgesmokkeld, een tijd lang in Usson zijn bewaard gebleven. Alhoewel in dat verband nooit iets bewezen is, kwamen toch heel wat schatgravers naar Usson, wat resulteerde in clandestiene opgravingen en onherstelbare schade die er op archeologisch vlak werd aangebracht, wat enkel maar kan betreurd worden.

De kastelen van Usson en Quérigut en hun gebieden bleven tot 1711 als leen in handen van de familie van de graven van Foix. In die lange periode werden de graven van Foix ook nog onafhankelijke heren van de Béarn tot hun opvolging door de koningen van Navarra. Wanneer Hendrik IV van Navarra in 1594 koning van Frankrijk wordt komt het domein van de Donezan bij het kroondomein en wordt het beheer over Usson voor vijf eeuwen toevertrouwd aan de baljuw van de Donezan die het kasteel en zijn landerijen beheert in naam van de Franse koning. Pas in 1711 verkoopt koning Lodewijk XIV van Frankrijk het gebied aan markies Jean Louis d’Usson, maar op dat moment was het kasteel van Quérigut al volledig in verval. Om die reden verkoos de markies om enkel het kasteel van Usson hier en daar wat te herstellen. Hijzelf woonde daar immers maar sporadisch en verbleef meestal in Parijs of in zijn kasteel van Bonnac.

In 1712 werden herstellingswerken voorgesteld door de architect Victor Canas voor een totaal bedrag van 40600 ponden, bedrag dat te hoog werd bevonden door de markies. De plannen van die architect zijn het enige dat ons rest om ons een beeld te vormen van de toestand van het kasteel in die tijd. De laatste kasteelheer was een zekere Louis Mathieu Armand d’Usson wiens bezittingen in 1794 bij de Franse Revolutie werden geconfisqueerd en hijzelf werd onthoofd op de guillotine. Hetzelfde jaar werd de inboedel van het kasteel openbaar verkocht en werd aanvang gemaakt met de afbraak van het geheel door de omliggende bewoners die heel wat materiaal gebruikten voor hun eigen huizen. Enkel sommige muren van de omwalling, de citerne en de donjon bleven op dat moment nog intact. Later verviel de site tot een troosteloze ruïne overwoekerd door de natuur.

Usson - plan

Beschrijving van de site

Niettegenstaande een gedeeltelijke reconstructie van het kasteel in de 18e eeuw, vertoont Usson nog alle kenmerken van een middeleeuwse feodale burcht.

UssonDe toegang tot het kasteel is versterkt, de toegangspoorten dragen kleine hoektorens en de centrale toegang verloopt via chicanes. Na de eerste poort te zijn gepasseerd komt men in een gang van ruim 24 meter lang die op zijn beurt verdedigd wordt door een tweede poort gevolgd door een gang in een bocht van 180 graden die de vijand leidde naar een overdekte gang met opnieuw een bocht van 90 graden. Op die manier bekwam men een zeer goede verdediging van het kasteel zelf en werd de vijand letterlijk in de tang genomen bij een belegering. De chicane of weergang werd dan nog verdedigd door boogschutters, die via de goed geplaatste schietgaten de vijand gericht onder vuur konden nemen. Op die manier was het bovendien onmogelijk om stormrammen te gebruiken bij de belegering. Het lager gelegen gedeelte van het kasteel omsluit met zijn borstwering volledig de binnenin liggende verdedigingstoren, die op zijn beurt voorzien was van een reeks schietgaten die de binnenkoer moesten vrijwaren bij belegeringen. Het ganse concept fungeerde als een werkelijke val voor de belegeraars die geen kanten meer uitkonden.

De verdedigingstoren, waarvan de resten nu nog zichtbaar zijn, fungeerde waarschijnlijk als donjon, niettegenstaande zijn eerder bescheiden afmetingen en de geringe dikte van de muren. De erg verzorgde en stabiele constructie van die toren laat vermoeden dat die aanvallen met oorlogsmachines en katapulten in die tijd moest kunnen weerstaan. Er schijnen niet meerdere verdedigingstorens te zijn opgetrokken maar eerder een reeks bouwwerken die bedoeld waren als opslagplaats of als woonruimte voor het eerder beperkte garnizoen. De lichtere verdediging van het hoofdkasteel is waarschijnlijk te wijten aan het feit dat op de omliggende bergen geen groot oorlogstuig zoals katapulten en dies meer kon opgesteld worden, maar zulks is en blijft louter een hypothese.

Usson Usson

Uit archeologisch onderzoek is gebleken dat de bouw van het kasteel, waarvan de resten nu nog zichtbaar zijn, waarschijnlijk dateert van het einde van de 12e en begin van de 13e eeuw. Het staat ook vast dat er zeker tot in de 14e eeuw aan verder gebouwd en verbouwd is. Het onderzoek heeft ook uitgewezen dat het kasteel bijzonder veel gelijkenis vertoont met dat van Ortenberg in de Bas-Rhin, gebouwd in 1262. Vooral de bouw van de donjon en de omwalling vertoont merkwaardige gelijkenissen met die burcht. Van de nabijgelegen kastelen is dat van Cabaret op de site van Lastours in de Montagne Noire het meest gelijkend. Rekening houdend met de overgebleven feodale aktes wordt de datering van Usson thans geplaatst omstreeks de 13e eeuw.

Sinds 1990 zijn er archeologische opgravingen gedaan op de site onder leiding van Patrice Tillet, die deel uitmaakt van de ploeg van Flo Guillot, die ondermeer de site van Montréal-de-Sos in kaart bracht en consolideerde. Bij dat onderzoek werden tal van gebruiksvoorwerpen, munten, glaswerk en ook een bijzonder mooi heft van een mes teruggevonden. Die voorwerpen zijn inmiddels tentoongesteld in het Maison du Patrimoine dat grenst aan de site en waar de bezoeker eerst doorloopt alvorens het kasteel te betreden.

Ondertussen werd ook de Association Terra de Donesa opgericht met als doel de site verder te promoten en alle mogelijke informatie rond het kasteel en de streek te verzamelen. Het werk van die vereniging kan men ook bekijken in het Maison du Patrimoine op de site.

UssonBezoek

Het kasteel van Usson is in de maanden juli en augustus alle dagen geopend in de voor- en de namiddag en van 1 tot 15 september enkel in de namiddag. Buiten die periodes enkel op afspraak voor groepen van minimum 10 personen.
Er is een ruime parking voorzien en een mooi geasfalteerde wandelweg maakt het kasteel vlot bereikbaar. De wandeling van de parking tot de ingang duurt een twintigtal minuten.

 

 

Tekst: Michel Gybels
Foto’s: Christelle Olislagers
Bronnen:
Adelin Moulis, L'Ariège et ses châteaux féodaux (1964)
Patrice Tillet, Le château d’Usson et le Donezan: un patrimoine à sauver (1990)


Vorige | Overzicht | Volgende