Montségur (Ariège)

Vorige | Overzicht | Volgende

Gebouwd op een majestueuze pog (rotskam) op een hoogte van 1207 meter, omgeven door de indrukwekkende uitlopers van de Pyreneeën, is Montségur uitgegroeid tot hét symbool van het kathaarse verzet tegen de roomse kerk en tegen de Franse overheersers.

MontségurWaarom was deze plaats zo belangrijk voor de katharen? Omdat het de laatste vesting was waar ze zich konden schuilhouden? Nee, dat was Quéribus in de Corbières, die burcht viel pas in 1255, 11 jaar na Montségur. Toch wordt Montségur door iedereen vandaag beschouwd als de belangrijkste van wat men, eigenlijk ten onrechte, les châteaux cathares, de ‘kathaarse burchten’, is gaan noemen. Eigenlijk was het kathaarse Montségur zelfs niet eens een burcht, het was een versterkte nederzetting, een castrum. De ruïne waar de toeristen nu massaal op afkomen dateert van minstens een halve eeuw na de val en heeft dus niets met de katharen te maken.

Het kathaarse castrum was gedurende meer dan tien jaar het geestelijk centrum van de religie. In het begin van de 13de eeuw werd Montségur door Raimon de Perelha heropgebouwd op uitdrukkelijke vraag van de kathaarse geestelijkheid. En precies daar ligt het verschil met de andere châteaux cathares. Daar ging het veelal om baronnen met kathaarse sympathieën die onderdak en bescherming boden aan de ketters.

In ieder geval was de ligging van Montségur uitstekend gekozen. De burcht is vanop kilometers afstand zichtbaar, een baken voor pelgrims en een hart onder de riem voor de onderdrukte gelovigen tijdens de moeilijke jaren. En kwam men van zover dat de burcht zelf niet te zien was, dan deed het bergmassief van St.-Barthélemy (2.468 m), waarvan Montségur een uitloper is, dienst als baken. Bovendien gold de plaats als onneembaar. Nu zijn er wel meer steden en vestingen die als ‘onneembaar’ golden binnen de kortste keren gevallen. Maar het feit dat Montségur is blijven functioneren tot 1244, terwijl het dan al vijfendertig jaar midden in vijandelijk gebied lag (door Simon de Montfort toegewezen aan Guy de Lévis) is toch wel veelzeggend...

Hoe kom je bij Montségur?

Wel, je kan natuurlijk te voet gaan. Er loopt een schitterende route vanuit Port-la-Nouvelle aan de kust, dwars door de Corbières, tot aan Montségur. De Sentier cathare bestaat uit 10 etappes van 15 à 20 km. Mits toevoeging van nog twee etappes is het eindpunt Foix. Meer informatie vind je op de (Franstalige) website www.lesentiercathare.com. Je kan er ook een brochure downloaden met nuttige adressen.

MontségurEen tweede wandelroute, de Chemin des bons hommes, loopt over de noord-zuid as van Foix in de Ariège naar Berga in Catalonië en volgt zo een van de meest gebruikte kathaarse vluchtroutes.
Ook hier werd het traject ingedeeld in tien etappes. Kijk voor meer informatie op www.chemindesbonshommes.com (Franstalig) of www.camidelsbonshomes.com (Spaans, Catalaans, Frans, Engels).

Met de wagen zijn er twee mogelijkheden. Er is de weg vanuit de Ariègevallei (Foix of Tarascon-sur-Ariège), via Roquefixade over Villeneuve d'Olmes en Montferrier (D9). Dit is de oudste toegangsweg. Na Montferrier (met een mooi streekmuseum) volg je de route over de Col du Tremblement (aangegeven met zijn officiële naam Col de Montségur), met een schitterend uitzicht op de pog, en kom je zo aan de toegangsweg naar de burcht waar een ruim parkeerterrein werd aangelegd (gratis).

Fontaine de FontestorbesKom je uit de Audevallei, volg dan vanaf Quillan de D117, richting Foix. Het is een mooie weg die na Quillan snel stijgt en over enkele kleine cols naar Puivert voert, een burcht die in 1210, na een beleg van slechts drie dagen, door Simon de Montfort werd ingenomen.

Blijf de D117 volgen tot Bélesta, waar je de richting ‘Fougax et Barrineuf’ neemt. Onderweg passeer je de Fontaine de Fontestorbes, de ‘gekke bron’, een vreemd natuurverschijnsel. Vanaf half juli tot eind november, d.w.z. als het waterdebiet lager wordt dan 1.040 liter/seconde, vloeit de bron met regelmatige tussenpozen van ca. 1 uur.

Gorges de la FrauHet water stijgt gedurende een kwartier, de bron vloeit 6 minuten en het water zakt dan weer gedurende 35 minuten. In Fougax zie je ook een wegwijzer naar de Gorges de la Frau. Dit stukje woeste ongerepte natuur is een echte aanrader, als je er een paar uurtjes kunt voor uittrekken.

Fougax-et-BarrineufVanaf nu zul je van mooie uitzichten op de burcht kunnen genieten tot je de Gorges du Lasset induikt. Met enkele scherpe bochten brengt de snel stijgende weg je uiteindelijk bij Montségur. Dit dorp bestond in de middeleeuwen nog niet. Pas in het begin van de 18de eeuw vindt men in de archieven sporen terug van een village de Montségur. Het is een mooi landelijk Pyreneeëndorp, en ondanks het fel toegenomen toeristenverkeer stellen de bewoners alles in het werk om dat zo te houden. Je mag er met de wagen niet in (tenzij je er logeert) maar buiten het dorp is voor parkeergelegenheid gezorgd.

MontségurEr zijn enkele terrasjes, een hotelletje, wat winkeltjes, de ideale plaats om even te verpozen voor of na de klim naar de burcht.

Niet ver van het (torenloos) kerkje vind je het gemeentehuis met een klein maar boeiend museum. De belangrijkste vondsten van de archeologische opgravingen werden hier samengebracht. Er zijn werktuigen te zien, aardewerk, projectielen van werptoestellen, reconstructies van de burcht, en ook enkele skeletten uit een graf dat op de pog werd ontdekt.

Historische situering

Montségur is de belangrijkste, maar ook de meest tot de verbeelding sprekende plaats uit de geschiedenis van het katharisme in de Languedoc. Het castrum was het schuiloord en vanaf 1232 ook de hoofdzetel van de kathaarse bisdommen Toulouse en Razès, en Montségur ging de geschiedenis in als de plaats waar op 16 maart 1244, na een belegering die tien maanden duurde, ruim 220 katharen vrijwillig de brandstapel opstapten omdat ze hun geloof niet wilden afzweren.

MontségurIn het begin van de 13de eeuw (1204 of 1206, naargelang de interpretatie van de bronnen) vragen twee bons hommes, waaronder de diaken van Mirepoix, aan Raimon de Perelha, om het oude geruïneerde castrum van Montségur weer op te bouwen als veilige schuilplaats voor de bons hommes en bonnes femmes uit het bisdom Toulouse. Raimon gaat op die vraag in en zal zelf in Montségur zijn intrek nemen. Vanaf dan kent Montségur een intense activiteit op en rond de pog, zowel op economisch als op religieus vlak.

Omstreeks 1220 is de situatie in de Languedoc zodanig genormaliseerd (door de Occitaanse reconquista van graaf Raimon VII van Toulouse) dat de bons hommes de pog weer verlaten. Er blijft echter permanent een kathaarse gemeenschap aanwezig en ook Raimon de Perelha blijft in Montségur wonen.

De toestand slaat opnieuw om in 1229 na het verdrag van Meaux-Parijs, waarin de graaf van Toulouse plechtig belooft de ketterse gemeenschappen in zijn gebieden definitief aan te pakken. Heel wat bons hommes vluchten opnieuw naar Montségur en in 1232 vraagt de kathaarse bisschop van Toulouse, Guilhabert de Castres, aan Raimon de Perelha om van Montségur de zetel en het hoofdkwartier van het bisdom Toulouse te mogen maken. Raimon geeft zijn toestemming. Later zal ook de bisschop van de Razès, Raimon Agulher, zich in Montségur vestigen.

Het castrum wordt aanzienlijk versterkt en een garnizoen, voornamelijk gerecruteerd uit de families Mirepoix-Perelha, moet voor de veiligheid instaan. Pèire-Roger de Mirepoix, neef en schoonzoon van Raimon de Perelha, wordt de militaire bevelhebber. Het garnizoen beschermt een grote gemeenschap bons hommes en bonnes femmes die de lager gelegen castra en bourgades zijn ontvlucht naar de ‘veilige berg’ (mons securus).

Montségur Montségur

Maar Pèire-Roger de Mirepoix is niet alleen de beschermer van de kathaarse gemeenschap, hij is ook een geducht faydit en, als voormalig lid van de generale staf van de graaf van Foix, nauw betrokken bij het verzet tegen de Franse overheersers. In 1242 vertrekt vanuit Montségur een commando van een zestigtal ruiters onder zijn leiding naar Avignonet in de Lauragais. Ze zullen de daar aanwezige inquisiteurs ombrengen en hun registers vernietigen. Mede als gevolg van deze moordaanslag besluit het jaar daarop het concilie van Béziers om Montségur te vernietigen om zo de ‘kop van de ketterse draak’ definitief af te hakken.

In 1243 rukt een leger van om en bij de zesduizend soldaten, onder leiding van de seneschalk van Carcassonne en de aartsbisschop van Narbonne, op naar de citadel. Het aantal bewoners van Montségur wordt op dat ogenblik op een kleine vijfhonderd geschat, waaronder een honderdtal ridders en soldaten.

De belegering duurt tien maanden, waarbij de communicatie met de buitenwereld vanuit het castrum steeds verzekerd blijft. Door de topografie van de site en het beperkt aantal belegeraars is een volledige omsingeling van de pog onmogelijk. Bovendien kunnen de bewoners van Montségur rekenen op de medewerking van sommige belegeraars, die gerecruteerd waren in de omgeving.

Roc de la TourDe hevige gevechten blijven zelfs gedurende de strenge winter van 1243-1244 voortduren, maar uiteindelijk slagen de belegeraars er in om, na een gevaarlijke nachtelijke beklimming, voet te zetten op de bergkam en de uitkijkpost op de Roc de la Tour in te nemen. Zij naderen de burcht en kunnen voortaan ook katapulten inzetten. De dagen van Montségur lijken geteld en na een bijzonder hevige aanval met ladders, die alleen met zware verliezen kan worden afgeslagen, besluit Pèire-Roger de Mirepoix te gaan onderhandelen.

Hij bekomt een wapenstilstand van vijftien dagen die de bewoners gebruiken om hun persoonlijke zaken in orde te brengen. De bons hommes en bonnes femmes die hun geloof niet willen afzweren zullen sterven op de brandstapel, de andere bewoners krijgen een vrije aftocht. Zij zullen later opgeroepen worden om een verklaring af te leggen voor de Inquisitie.

Op de ochtend van 16 maart 1244 geeft Montségur zich over aan de seneschalk van Carcassonne en weigeren alle aanwezige bons hommes en bonnes femmes hun geloof af te zweren. Meer nog, drie dagen voor de overgave hebben eenentwintig gelovigen, waarvan we de de namen kennen en die vrijuit hadden kunnen gaan, de kathaarse bisschoppen om het consolament gevraagd, wat hen onverbiddellijk op de brandstapel brengt. Daardoor worden, aan de voet van Montségur, meer dan 220 katharen gezamenlijk terechtgesteld. De val van Montségur betekent het definitieve einde van het gestructureerde katharisme in de Languedoc, al zal in de zuidelijke Corbières de burcht van Quéribus het nog uithouden tot in 1255.

Montségur  Montségur 

Uit de latere verklaringen voor inquisiteur Ferrer, blijkt dat Pèire-Roger de Mirepoix, de avond voor de definitieve overgave, vier bons hommes heeft laten ontsnappen door ze met touwen van de steile berghelling neer te laten. Zij moesten de geld- en goudvoorraad, die enkele maanden eerder uit de burcht was gesmokkeld en verborgen op een veilige plaats, naar de kathaarse gemeenschap in ballingschap in Italië brengen. Dit verhaal heeft later aanleiding gegeven tot het ontstaan van een aantal mythes waarbij Montségur zelfs beschouwd werd als de graalburcht. De vier bons hommes zouden de graal uit de burcht meegenomen hebben, maar dat is een verhaal dat in het rijk der fabelen thuishoort.

De burchtruïne die je vandaag bezoekt is niet die van de katharen. Het kathaarse Montségur werd met de grond gelijk gemaakt, zoals dat het geval was met alle gebouwen waar ketters hadden verbleven. De huidige burcht is een garnizoensburcht die gebouwd werd door de ‘nieuwe’ heren van Montségur, de familie de Lévis, in opdracht van de Franse koning, op het einde van de 13de of in het begin van de 14de eeuw. De burcht maakte deel uit van de fortengordel die de grens met Aragon moest bewaken. Na het verdrag van de Pyreneeën in 1659, waarbij de grens naar het zuiden werd verschoven, werd Montségur, dat geen enkel strategisch belang meer had, te duur om te onderhouden. De burcht viel langzaam in puin en ging op in de nevelen van de geschiedenis, tot de romantiek (en ook de esoterie) ze in de loop van de 19de en het begin van de 20ste eeuw weer volop in de belangstelling bracht.

Pas in de jaren zestig van de vorige eeuw kwam het archeologisch onderzoek naar Montségur op gang onder impuls van de Groupe de Récherches Archéologiques de Montségur et Environs (GRAME). Heel wat campagnes werden georganiseerd tijdens de zomermaanden, honderden voorwerpen werden opgegraven en een deel van de resten van van het kathaarse castrum blootgelegd.

MontségurHet archeologisch veldwerk lijkt nu weer wat ingedommeld, maar in 2008 ging een nieuw boeiend project van start, het Projet Rixende.
Het instituut Arts et Métiers Paris Tech de Cluny heeft gedurende ruim zes maanden opmetingen gedaan op de site van Montségur met de uiteindelijke bedoeling een 3D-reproductie van het kathaarse castrum te maken.

De gedeeltelijke resultaten van dit unieke project zijn inmiddels te zien in een mooie film die geprojecteerd wordt in het kleine museum in het dorp van Montségur. Niet te missen!

De Franse televisie (France 3) besteedde er in oktober 2011 aandacht aan met een reportage in het programma Des Racines et des Ailes. Je kan de reportage herbekijken onderaan deze pagina

Bezoek aan de site

MontségurVanaf de ruime parking aan de voet van de burcht loopt een wandelweg naar het pad dat begint aan de voet van de pog. Je hebt voor het vertrek een mooi uitzicht op de rots en je kan je een goed idee vormen van wat je te wachten staat: een steile klim over een slecht pad. Wees dus voorzichtig en wijk niet af van dat pad. Hoewel de burcht op 1.207 m hoogte ligt, moet je vanaf de weg, waar je de wagen hebt achtergelaten, slechts 150 m klimmen, als dat een troost kan zijn.

MontségurAanvankelijk loopt het pad, tamelijk vlak, tussen weiden. Hier situeert zich het Camp das Cramatch (het ‘veld der verbranden’). Men vermoed dat hier op die verschrikkelijke 16 maart 1244 de brandstapel werd opgericht waar meer dan 220 bons hommes en bonnes femmes de dood vonden (al is de plaats helemaal niet zeker). Hier zie je het monumentje ter nagedachtenis aan de katharen dat daar, in de buurt van de vermoedelijke plaats van de brandstapel, op 21 mei 1961 door Déodat Roché en zijn Societé du Souvenir et des Etudes Cathares werd opgericht. Het is een eenvoudige steen met de vermelding: “Als Catars, als martirs del pur amor crestian - 16 mars 1244” (“Aan de katharen, aan de martelaars van de zuivere christelijke liefde - 16 maart 1244”).

MontségurVanaf hier begint het pad naar de top van de pog met de burcht en het castrum. Onderweg passeer je eerst nog langs de kassa en dan volgt een steile en vrij vermoeiende klim van ruim een half uur. Vergeet onderweg niet om nu en dan halt te houden en te genieten van het spectaculaire panorama. Het pad volgt in grote lijnen de oorspronkelijke middeleeuwse toegangsweg. Deze (zuid-westelijke) zijde is immers, geloof het of niet, de minst steile van de bergkam. Hou dit goed voor ogen want als je deze weg al moeilijk vind, begin dan alstublieft niet te experimenteren met de andere, hoe gemakkelijk die ook mogen lijken. Die alternatieven zijn uitsluitend geschikt voor ervaren bergwandelaars, en sommige zelfs voor regelrechte bergbeklimmers en alpinisten.

Aanvankelijk loop je nog over een aardeweg maar later krijg je de ruwe rots onder de voeten. Hoewel het een natuurlijk pad lijkt, is dat toch niet helemaal zo. Als je goed kijkt zie je dat eraan gewerkt werd. Op sommige plaatsen werden treden uitgehakt in de rots, op andere werden ondersteuningsmuurtjes gebouwd. Veel heeft te maken met het feit dat men met paarden de vesting moest kunnen bereiken want, hoe ongelooflijk het ook klinkt, er waren paarden op Montségur!

Montségur Montségur

MontségurJe passeert ook de gedenkplaat voor de Occitaanse schrijver en dichter Maurice Magre. Zijn boeken lagen mee aan de basis van heel wat mythes die de dag van vandaag nog steeds de ronde doen.

Eens boven ga je de burcht binnen langs de zuid-westzijde, via een stevige houten trap met balustrade, en zo kom je op de binnenkoer. Het garnizoen was gelegerd in houten gebouwen die tegen de muren waren aangebouwd maar nu helemaal verdwenen zijn. In de muren van de omwalling zie je de gaten en uitsparingen waarin destijds de houten vloeren van de verdiepingen waren verankerd.

Op drie plaatsen loopt er een trap naar de omwalling maar om veiligheidsredenen is het niet (meer) toegelaten om boven op de muren rond te lopen. Die muren zijn op sommige plaatsen meer dan vier meter dik! Op de binnenkoer zie je tevens de resten van de imposante donjon, met een toegangspoort die destijds bereikbaar was via een houten trap.

Montségur Montségur

MontségurDe burcht staat op het hoogste punt van de pog, waar ongetwijfeld ooit de donjon van kasteelheer Raimon de Perelha stond. Het kathaarse castrum lag daar in concentrische cirkels rond op terrassen tegen de bergwand en was vrij uitgestrekt. De huizen (cabanes) hadden een stenen fundering en een houten bovenbouw en stonden met mekaar in verbinding door steegjes en trappen, meestal in de rotsen uitgehouwen.

Wil je resten van het castrum zien, ga dan door de noordelijke poort de burcht weer uit en ga linksaf. Daar zie je enkele terrassen, door muurtjes verstevigd, die door de archeologen werden blootgelegd. Het terrein is ontbost zodat je een goed zicht hebt op het geheel. Verder hogerop naar links kan je naar de donjon met daarin een waterciterne met een capaciteit van 50 m³. Via een houten trap en een platform kan je binnenkijken. Je hebt hier een mooi uitzicht over de ganse site en het indrukwekkende Saint-Barthélemy-massief met zijn twee toppen, de Saint-Barthélemy en de Soularac, beide boven de 2.300m.

Keer terug naar het castrum en ga verder langs de omwalling naar het verderop gelegen rotsplateau waar de oude steengroeve ligt waaruit de bouwstenen voor de burcht werden gehouwen. Dit plateau geeft ook toegang tot de rest van de bergkam. De muurtjes die je ziet vormden de noordelijke grens van het castrum. Als je de bergkam volgt in noord-oostelijke richting, kom je, na een tocht van 700m, bij de resten van de uitkijkpost op de Roc de la Tour. Je staat dan 300m lager dan de burcht. Langs hier slaagden de belegeraars er uiteindelijk in om voet op de berg te zetten. Onderweg passeer je de Pas du Trébuchet met in de buurt de resten van de noordelijke barbacane, een vooruitgeschoven verdedigingspost waar tijdens de belegering zwaar slag werd geleverd.

Montségur Montségur

Reken voor een bezoek aan de hooggelegen site zeker twee uur (klim en afdaling inbegrepen), waarbij een goede fysieke conditie en stevige wandelschoenen een absolute noodzaak zijn. De ganse bergkam is beschermd gebied, blijf dus op de paden. Wie het pad naar de Roc de la Tour wil volgen doet dat best onder deskundige begeleiding en voorzien van degelijke bergschoenen en gesloten kledij, dus zeker geen shorts of sandalen.

MontségurJe kan Montségur ook bezoeken onder begeleiding van een gids (Fabrice Chambon) en dit kunnen we ten zeerste aanbevelen. Elk weekend en op officiële feestdagen van mei tot en met september (2 maal per dag) en tijdens de maanden juli en augustus alle dagen (4 maal per dag).

Stop op de terugweg ook even in het dorp. Je kan er het museum bezoeken met o.m. de honderden voorwerpen die tijdens de archeologische campagnes werden opgegraven en de film over het Rixende-project. In het dorp vind je, naast een hotel-restaurant (Auberge de Montségur), ook enkele gastenkamers/gîtes, souvenir- en boekenwinkeltjes en drank- en snackgelegenheden.

Tekst en foto’s: Marc Bogaerts en Michel Gybels
Foto’s van het Rixende-project: Mairie de Montségur
Bronnen:
- Guide des Pays Cathares
,Outre Terre
- Fernand Niel, Les Cathares de Montségur, Segher, 1973.
- Coll., Montségur, 13 ans de recherche archéologique, GRAME, 1980.
- Coll., Montségur, village ariégeois, Conseil général de l'Ariège - Archives départementales, 2007.
- Marc Bogaerts, Montségur, een ketters castrum, S.A.C., 2008.

Montségur

Reconstructie van het kathaarse Montségur en de latere burcht

Op 19 oktober 2011 werd in de uitzending Des Racines & des Ailes op France 3 een reportage gewijd aan de val van Montségur. Je kan de (Franstalige) reportage hier herbekijken. Historicus Charles Peytavie situeert vooraf kort de katharen en het katharisme in de middeleeuwse geschiedenis en vervolgens neemt Olivier de Robert je mee naar de site van Montségur. Met archeoloog Fabrice Chambon bezoek je de resten van het kathaarse castrum, terwijl hij je alles vertelt over de fatale aanval in de winter van 1243. Voor de eerste maal wordt er ook een virtuele reconstructie getoond, gebaseerd op het werk van archeologen en historici: dit is het kathaarse Montségur zoals het er uitzag in de 13de eeuw.

Vorige | Overzicht | Volgende