Archeologische sites

Terminologie | Ariège | Aude | Haute-Garonne | Hérault | Pyrénées Orientales | Tarn

ArcheologieZuid-Frankrijk ligt letterlijk bezaaid met interessante archeologische sites waarvan er vele nog niet eens in kaart zijn gebracht. Een plaatselijk auteur en amateur-historicus, Adelin Moulis, deed in de jaren zeventig van de vorige eeuw een verdienstelijke poging om alle resten van feodale burchten in de Ariège op te lijsten in zijn boek L’Ariège et ses châteaux féodaux. Hij telde er vierennegentig in het departement Ariège alleen. Intussen weten we dat zijn lijst onvolledig is, hij heeft er nog enkele gemist.

De gemiddelde toerist heeft daar uiteraard geen weet van, hij bezoekt alleen de ‘grote namen’, Montségur, Carcassonne, Quéribus, Peyrepertuse, Puilaurens, Termes..., die door de toeristische federaties worden aangeprezen met de foute benaming châteaux cathares, ‘kathaarse burchten’. Dat is niet verwonderlijk, de minder bekende sites zijn dikwijls moeilijk te vinden, niet bewegwijzerd of ontoegankelijk omdat ze op privéterrein liggen.

De archeologen hebben in de zuidelijke departementen nog flink wat werk voor de boeg, maar archeologische campagnes zijn heel arbeidsintensief en langdurig en kosten veel geld. Dat probleem wordt deels opgevangen door de inzet van vrijwilligers. De voorbije jaren zijn er op die manier heel wat archeologische werven geopend, waar o.m. studenten archeologie en geschiedenis uit gans Europa (en daarbuiten) op een boeiende manier een deel van hun vakantie doorbrengen.

ArcheologieTot voor kort lag het zwaartepunt vooral bij de bekende sites in de Aude. De toeristen waren het gewoon geworden om bij hun bezoek aan de burchten van, bijvoorbeeld, Termes of Lastours archeologen aan het werk te zien. Maar de jongste jaren wordt er in de Ariège een enorme inhaalbeweging gemaakt. Vooral onder impuls van archeologe Florence Guillot, die zelf het voorbeeld gaf op de enorme site van Montréal-de-Sos, wordt stilaan het archeologisch erfgoed van het departement in kaart gebracht.

De eerste ‘kathaarse’ site waar op een professionele manier aan archeologisch onderzoek werd gedaan, lag trouwens in de Ariège: Montségur. Na enkele mislukte startpogingen begonnen de amateur-speleologen van de Société Spéléologique de l’Ariège, gesteund door hun collega’s uit de Aude, in 1958 met een uitgebreid onderzoek van de pog. Zoals de naam laat vermoeden was men vooral op zoek naar grotten.

ArcheologieIn 1964 werd een begraafplaats ontdekt. Vanaf dan kreeg het onderzoek een meer archeologisch karakter en in 1968 werd de Société opgevolgd door de Groupe de Recherches Archéologiques de Montségur et Environs (GRAME), die gedurende tientallen jaren tijdens de zomermaanden en met de steun van vrijwilligers uit binnen- en buitenland de opgravingen organiseerde.

De opgravingen in Montségur lijken weer wat ingedommeld maar intussen wordt er gewerkt op heel wat andere sites en zijn vrijwillige medewerkers tijdens de zomermaanden nog steeds welkom.

Op de volgende pagina's vind je een staalkaart aan archeologische sites, gerangschikt volgens departement. De grote namen zijn er uiteraard bij, maar ook heel wat minder bekende plaatsen passeren de revue. Alle besproken sites werden door onze medewerkers bezocht en geïllustreerd met origineel fotomateriaal.

We geven telkens zoveel mogelijk toeristische en historische informatie. Niet alle sites werden reeds door archeologen onderzocht, of soms zijn de onderzoeksrapporten (nog) niet beschikbaar.
De plaatsen waarvan we wel archeologische gegevens publiceren (in sommige gevallen zelfs complete dossiertjes), zijn aangeduid met dit symbooltje:

De pagina zal verder aangevuld worden naarmate de gegevens beschikbaar worden gesteld.

Wil je zelf op onderzoek gaan, wees dan zeer voorzichtig, het betreden van onbewaakte archeologische sites is niet altijd zonder gevaar.
Als de site op privé-terrein ligt, moet je bovendien de toestemming hebben van de eigenaar.

De foto's bij deze inleiding zijn van de opgravingen op de site van Montréal-de-Sos tijdens de zomer van 2011. Met dank aan Flo Guillot.

Top

Terminologie

Op deze pagina wordt een aantal middeleeuwse termen gebruikt die eigen zijn aan een specifieke bouwstijl, leefgemeenschap of regio. Dit zijn de meest gebruikte, met hun verklaring.

• BARBACANE

Een barbacane (van het Latijnse barbecana) is een defensief bouwwerk, een versterkte voorpost, vaak (maar niet altijd) in de vorm van een (dubbele) vestingtoren boven een poort of brug, ter verdediging van de toegang tot een stad of burcht. Maar het kan ook een andere vorm zijn, een mooi voorbeeld van een halfronde barbacane is te zien in de buitenste muur van Carcassonne bij de porte Narbonnaise.

• CASTELLUM - CASTEL - CASTRUM

Deze drie termen worden veel gebruikt in de hedendaagse geschiedschijving en in archeologische rapporten, maar ze zijn niet eenduidig. Bij castrum of castellum kan het zowel gaan om een burcht, een versterkt dorp of habitat met burcht, een niet-versterkt dorp of habitat met burcht, een dorp gebouwd rond een kerk of een versterkt dorp zonder burcht. Tot in het midden van de 11de eeuw wordt castellum in oorkonden vooral gebruikt om grafelijke burchten aan te duiden. Later wordt meer en meer castrum gebruikt, in de 13de eeuw zelfs voor meer dan 90% van de vermeldingen van versterkte dorpen en burchten. Vanaf 1375-1385 duikt het Romaanse castel, afgeleid van het Latijnse castellum, op in de oorkonden en wordt van dan af de meest gebruikelijke term om een versterking aan te duiden. Château-Verdun (Frans) of Castelverdun (Occitaans) worden dan, bijvoorbeeld, ‘Castro-Verduno’ of ‘Castello-Verduno’ genoemd.

• OSTAL - OUSTAL

Het Romaanse ostal of het Occitaanse oustal worden vanaf de 14de eeuw gebruikt als het een seigneuriale woning van mindere rang betreft. Het gaat dus dus weliswaar over de woning van een adellijk persoon, maar niet over een burcht. De graven van Foix resideerden bijvoorbeeld in de burcht van Foix, maar ze hadden nog andere bezittingen, bijvoorbeeld jachtpaviljoenen, waarin ze soms verbleven. Die werden dan ostal of oustal genoemd.

• POTERNE

Een poterne is een secundaire deur of poort in een versterking, zoals een stadsmuur of de omwalling van een burcht. Poternes (Nl: sluippoort) bevonden zich vaak op onopvallende locaties, zodat de bewoners ongezien naar binnen of naar buiten konden gaan. Bij een belegering kon een poterne dienst doen als uitvalspoort, waardoor de verdedigers een verrassingsuitval konden uitvoeren. Soms is een poterne ook ingebed in de hoofdpoort. Ze biedt dan doorgang aan personen, terwijl de eigenlijke poort (voor wagens, koetsen e.d.) gesloten blijft.

• SPOULGA

Spoulga is het Occitaanse woord voor een versterkte grot, zoals die veelvuldig voorkomen in de Sabarthès (bovenvallei van de Ariège). Deze versterkte grotten hadden een militaire functie, ze bewaakten belangrijke handelsroutes. De bekendste exemplaren zijn te vinden in Bouan, Ornolac en Alliat. Meestal was er een band tussen de grotten en nabijgelegen dorpen of andere habitats. Spoulga is niet te verwarren met spelunca, wat gewoon (niet versterkte) ‘grot’ betekent. Lombrives is een voorbeeld van een spelunca. De spoulga's werden vooral tijdens de 13de eeuw versterkt en ingericht. In het geval van de Sabarthès gebeurde dat in opdracht van de graaf van Foix.

• VILLA - BOURGADE

Net als castrum en castellum is ook de term villa niet eenduidig. Het kan zowel gaan over een gehucht (Fr.: hameau), een heel dorp of een woongemeenschap aan de rand van een stad (Fr.: bourgade), al dan niet versterkt.

Top

Ariège

Baychon Bouan Caraybat
Castel Mau Cazavet Chunaut
Dun Durban-sur-Arize Foix
Lagarde Lordat Miglos
Mirabat Montaillou Montaragou
Montbrun-Bocage Montesquieu-Avantès Montorgueil
Montréal-de-Sos Montségur Ornolac
Pailhès Péreille Quérigut
Roquefixade Roquefort-les-Cascades Sainte-Cathérine de Balaguères
Sainte-Foi La Tour de Loup de Foix Tourtouse
Usson Vals Tabariane Blank

Top

Aude

Aguilar Albières  Alet-les-Bains
Arques Auriac Belcastel
Belpech Bouisse Bugarach
Cabaret (Lastours) Cabrespine Carcassonne
Caunes-Minervois Citou Durban-Corbières
Durfort Fa Fanjeaux
Fontcalvy Fontfroide Lagrasse
Le Bézu Miramont Molhet
Montséret Nouvelles Padern
Palaja Peyrepertuse Pieusse
Puilaurens Puivert Quéribus
Quillan Saint-Antoine-de-Galamus Saint-Hilaire
Saint-Papoul Saint-Pierre des Clars Saint-Polycarpe
Saissac Termes Villelongue
Villerouge-Termenès

Top

Haute-Garonne

Avignonet

Top

Hérault

Fontcaude Minerve Puisserguier 

Top

Pyrénées Orientales

Fenouillet Opoul-Périllos

Top

Tarn

Albi Berniquaut Burlats
Cordes sur Ciel Durfort - Tarn Hautpoul
Penne d'Albigeois Roquefort de la Montagne Noire