Heden is u een Redder geboren…
In die dagen kwam er een besluit van
keizer Augustus, dat er een volkstelling moest gehouden worden in heel
zijn rijk. Deze volkstelling had voor het eerst plaats toen Quirinius
landvoogd van Syrië was. Allen gingen op reis, ieder naar zijn eigen stad
om zich te laten inschrijven. Ook Jozef trok op en omdat hij behoorde tot
het huis en het geslacht van David, ging hij naar Galilea uit de stad
Nazareth naar Judea, naar de stad van David, Bethlehem geheten, om zich
te laten inschrijven, samen met Maria, zijn verloofde, die zwanger was.
Terwijl zij daar verbleven, brak het uur aan waarop zij moeder zou worden;
zij bracht haar zoon ter wereld, haar eerstgeborene, wikkelde Hem in
doeken en legde Hem neer in een kribbe, omdat er voor hen geen plaats was
in de herberg.
–Luc 2:1-7
bovenstaand schilderij is van Jacob van Utrecht 1513
De geboorte van Christus is door vele kunstenaars in beeld, woord en muziek uitgedrukt. Een blik op een middeleeuws schilderij van het Kersttafereel kan ons heel wat vertellen over het alom bekende kerststalletje dat in vele huiskamers wordt uitgestald. De rijke symboliek naar tal van diepere verwijzingen is bij ons veelal verloren gegaan. Laten we even volgende schilderijen bekijken door de ogen van een middeleeuwer, en misschien zullen we met hernieuwde verwondering terug kijken naar het kerststalletje in onze huiskamer.
Laten we beginnen met Jozef. In heel wat taferelen lijkt hij slechts een marginale rol te hebben. In de middeleeuwse kunst zien we hem doorgaans als een heel oude man die zich bezighoudt met huiselijk werk. Diverse miniaturen en schilderijen tonen hem terwijl hij pap kookt of luiers droogt. De voorstelling van Jozef die zijn voeten aan het vuur warmt (populair voor de Vlaamse kunst vóór Van Eyck), alludeert op de anekdotische geschiedenis van Jozef die zijn sokken heeft uitgetrokken om het Kind in te wikkelen. Eustache Deschamps (+1406) neemt hem als voorbeeld voor de slovende huisvader. In latere tijden werd er meer en meer belang gehecht aan Jozefs rol als nutritor Domini, voedstervader van Jezus.
Het vaak
voorkomende motief van de kaars in de hand van Jozef, is enerzijds een
verwijzing naar het nachtelijk tijdstip en anderzijds een duiding naar het
zwakke aardse licht tegenover het grote, nieuwe Licht: Jezus. Deze
voorstellingswijze werd geïnspireerd door de
Revelationes van Sint
Birgitta van Zweden: “…Terwijl Maria zo in gebed was, de handen geheven,
werd plotseling het Kind geboren, omstraald door een zodanig helder,
goddelijk licht, dat de zon hierbij geheel onzichtbaar werd, alsook Jozefs
zwakke kaars, welks aardse licht geheel door het goddelijke licht werd
vernietigd…”
(klik hier voor meer over het kaarstmotief…)
bovenstaand schilderij is van Rogier van der Weyden
Soms zien we Jozef de stal binnenkomen terwijl hij een bundel stro op de schouder torst. Op andere taferelen ligt er vaak een bundel stro op de grond, en in bijna elk middeleeuws kersttafereel zien we een uitgesproken ronde zuil die de stal schraagt. Deze hebben betrekking op de Meditationes vitae Christi van de Pseudo-Bonaventura (13de eeuw), waar we lezen: “De Maagd stond ‘s nachts op en leunde tegen een pilaar. Jozef kwam de stal binnen met een bundel stro, die hij weggooide, en de Zoon Gods verliet Zijn moeders buik zonder haar pijn te doen en daalde neer op het stro aan de voeten van de Maagd.”
(klik hier voor bezinning op het stro-motief…)
Het best kennen we Jozef met zijn staf of stok. Heel vaak is dit een bloeiende staf, met een verwijzing naar de staf van Aäron, die op Gods bevel in de Ark werd geplaatst en de volgende dag bloeide en vruchten droeg (Num. 17,23). De dorre staf die onbevrucht tot vrucht komt toont de onschuld van Jozef als ongereptheid van de Maagd Maria.
(meer over de bloeiende staf- zie volgende week)
Paus Johannes Paulus II geeft in de hier volgende tekst een prachtige omschrijving van Jozefs rol in het Kerstgebeuren. Onze warme en oprechte dank gaat uit naar Johanna van de Katholieke site “Heavenly Solutions”, die zo vriendelijk was ons deze tekst op te sturen. Klik hier voor deze tekst over de omschrijving van Jozefs rol in het Kerstgebeuren.
Midi "Quiet Evening2" is
used with permission
and is copyright © 2001
Bruce DeBoer