Een aantal eeuwen geleden droeg ieder persoon slechts één naam.

Deze naam duidde op een bepaalde eigenschap van die persoon of op een bepaalde geboortewens.

Soms werden er wel bijnamen gegeven, ter onderscheiding met andere gelijknamige personen.

Deze bijnaam, die iemand bij zijn doopnaam meekreeg, kwam in de 12 de eeuw in onze streken in gebruik.

Vooraleer de echte familienamen ontstonden, duurde het echter nog een paar eeuwen.

In de periode 12 de tot 17 de eeuw werd het gebruik van echte familienamen een vaste gewoonte, eerst in de Zuidelijke Nederlanden, later in de Noordelijke.

FAMILIENAMEN

De meeste mensen hechten nogal aan de unieke (?) schrijfwijze van hun naam.

De meeste namen hebben echter in de loop van de eeuwen een hoop gelijkwaardige varianten opgestapeld.

Deze varianten zijn wat betekenis betreft gelijkwaardig en dikwijls zijn naamdragers met die varianten dan nog familie van mekaar.

De oorsprong van familienamen is    voornamelijk terug te voeren tot een viertal bronnen:

patronymica, beroepsnamen, namen ontleend aan lichamelijke eigenschappen en tenslotte geografische namen.

Er is ook een bijzondere groep: de vondelingennamen.

PATRONIEMEN EN METRONIEMEN

De grootste groep zijn zonder twijfel de vooroudernamen.

De meeste zijn voorVADERVOORnamen (patroniemen). Er is echter ook een kleine groep voorMOEDERVOORnamen (metroniemen).

We herkennen de patroniemen het best in namen als Janssens. Het is ook de ideale naam om de naamevolutie duidelijk te maken: Janssone – Jansseune – Janssens – Jansens – Jansen – Jans - Jan.

NAAR AFKOMST

De oorsprong van de patroniemen kan van diverse afkomst zijn: bijbels (Hebreeuws), Grieks, Latijn (Romaans), Germaans. Soms maakten Germaanse namen een omweg via het Romaanse taalgedeelte met bizarre wijzigingen in de naam. Heel wat patroniemen en metroniemen zijn dan weer ontstaan uit verkorte namen of uit zogenaamde knuffelnamen (bakervormen: die blijkbaar ook al eeuwen bestaan). Enkele voorbeelden:

BIJBELS

Marien en Mariën uit Maria (metroniem)

Peeters en Pieters uit Petrus

Mahieu uit Mattheus

Janssens en Hansen  uit Joannes

Paessens uit Paschasius

Maes uit Thomas

GRIEKS

Pauwels uit Paulus

Philips uit Philippos

Marijnen uit een Griekse mar(: beroemd)-naam

LATIJN

Adriaens uit Adrianus

Krijnen uit Quirinus

Dielis uit Egidius

Remmery uit Remigius

Naessens uit Ignatius of uit Donatius

Mabe uit (A)Mabelia (metroniem)

Celis, verkorte vorm uit Marcellus

GERMAANS (de grootste groep)

Imbrechts uit ‘ing-berht’: God van de Ingweonen- schitterend

Arnouts uit ‘aran-walda’: arend-heerser

Albrechts uit ‘athala-bertha’: adel-schitterend

Boudewijns uit ‘bald-wine’: moedig-vriend

Bayens: knuffelvorm uit Boudewijn

Bouds: verkorte vorm van Boudewijn

Dierickx uit ‘theud-rîk’: volk-macht

Wouters, Wauters, Walters, … uit ‘walt-hari’: heerser-leger

Wuyts: verkorte vorm van Wouters

Reyniers uit ‘ragin-harja’: raad-leger 

Er bestaan ook dubbele familienamen: Pierjans, …

Er zijn patroniemen gekoppeld aan tser/ser: heer

Tserneels, Serneels, Servrancx, Serarends, Tserbruyns, …

Soms zijn patroniemen gekoppeld aan een bijnaam:

Cleynhens: kleine-Heyn

Grootjans: grote-Jan

Er zijn ook namen die zweven op de grens van patroniem en bijnaam:

Posthumus: geboren na het overlijden van de vader

Derkinderen: de kinderen van … (en de patroniem viel weg)

Derweduwe: kind van een weduwe

Je kan het zo gek niet bedenken.

Op deze manier zijn familienamen weer een stukje persoonlijke familiegeschiedenis.

BEROEPSNAMEN

Deze groep familienamen is ook vrij omvangrijk. Ze bevatten een zowat volledig palet van beroepen uit de Middeleeuwen en daarna.

Handenarbeid  is de grootste groep. Sommige van die namen zijn hulpkennis voor industriële archeologie.

Ook mensen die geen handwerk deden zijn er in te vinden.

Er is ook een zeer grote groep beroepsbijnamen. Het beroep wordt hier niet vermeld. Wel één of andere activiteit/voorwerp die de bijnaam opleverde.

Sommige beroepen zijn onmiddellijk herkenbaar. Voor andere moet je in Middelnederlandse woordenboeken duiken.

Heel wat beroepsfamilienamen vinden hun oorsprong in het Franstalig landsgedeelte of in Frankrijk.

Enkele voorbeelden:

HANDENARBEID

Baerdemaeckers: scheerder, barbier

De Backer

Bellemans: de omroeper

Meyer, Winnen: boer

Taillier: kleermaker, steenhouwer

De Dekker: dakdekker

De Geiter: geitenhoeder

Parmentier: bewerker van fijne stoffen

De Raemaecker: wielenmaker

De Kok: kok maar zie ook ANDERE

Patyn: schaatsen-, klompenmaker

Keirsmaeckers

Colenbranders: houtskoolbrander

Schutyser: boogschutter of smid die bogen smeedt

De Kramer: kleinhandelaar, rondtrekkend verkoper

Cuypers: tonnen-, kuipenmaker

Haermaker: haarwerker, maker van dekens en stoffen

ANDERE

De Beul: beul of gerechtsbode

De Buyser: uit buser, hoornblazer

Castelein: kasteelheer, slotvoogd, plaatsvervanger van de heer, maar ook herbergier

De Borgher: erkend stadsinwoner

De Raedt: raadslid in bv. de stedelijke raad

De Ridder: ruiter, ridder

De Richter: rechter

De Kok: scherprechter, beul

De Schout: gerechtelijk ambtenaar

BEROEPSBIJNAMEN

De Cauwer: uit couwe (ton, vat), kuiper

Bonne: uit bonne (stop van vat), brouwer, kuiper, herbergier

Balk: Timmerman

Bateau: schipper

Klomp: klompenmaker

De Baenst: uit baenst (ronde korf), manden- of bijenkorfmaker

Kaars: kaarsengieter

Vercammen: uit camme (brouwerij), brouwer

Bracke: uit bracke (jachthond), jager

De Gans: ganzenhouder

Tanghe: smid

Tas: tassenmaker

Schuit: schipper

Schrapers: huidenvetter

Kerselaers: kweker of verkoper van kersen

Harps: harpspeler

Dit is slechts een kleine greep uit het ruime aanbod aan beroepen waarmee onze voorouders zich bezighielden.

BIJNAMEN

Onze voorouders waren soms zeer scherp in het typeren van hun medebewoners.

Dit uit zich bijzonder in de familienamen die uit bijnamen ontstonden.

Soms zijn de namen zo scherp dat de huidige dragers zich bij hun familienaam niet goed voelen. Hier is natuurlijk geen reden toe. Maar we zijn allemaal mensen …

Allerlei eigenschappen, lichamelijke en andere) kregen een neerslag in onze namen en die zijn na vele eeuwen nog boeiend.

LICHAAMSDELEN

Elk deel van het menselijk lichaam is terug te vinden in onze familienamen.

De Bruyn, De Swert, De Witte, De Roeye: naar haarkleur en soms naar kleur van de huid

Langhals, Korthals

Baert: drager van …

Krols: iemand met krulhaar

Blindeman: een blind iemand

Bil, Voeten: als die lichaamsdelen groter dan normaal waren

Bossu: bultenaar

Tandt: opvallende …

Schobbe: schurftige huid

Schellewaert: scheel iemand

LICHAAM ALGEMEEN

De Beer: uiterlijk, lichaamsbouw

Blockeel: geblokte lichaamsbouw

De Grove: ruw uiterlijk

ANDERE EIGENSCHAPPEN

De Gans: waggelende gang

De Pauw: fier iemand

Bage: uit bagel, pronkerig, ijdel

Pap: papeter

Dansaert: een speels iemand

Nachtegaal: iemand die mooi kon zingen

De Laet: horige, vrijgelaten horige

Kempers: kampvechter, kampioen

SOCIALE LEVEN

De Baere: uit baer, bloot voor een armoedelijk gekleed iemand

De Cat, De Hond, De Vos: een lenig, honds, sluw iemand

Brasser: drinkebroer

Goeghebuer, Quaghebuer

De Vriendt

Teerlynck: dobbelaar

De Kegel: kegelspeler

Cotemans: bewoner van armzalig hutje

EN DAN NOG …

Peetermans: bijnaam voor een Leuvenaar

Raspoet: iemand die veel rampspoed, miserie meemaakte

Paeps, Persoons: zoon/kind van een pastoor

De Munninck: zoon van een monnik

Je kan het zo gek niet bedenken of er bestaat wel een familienaam over.

Zoals je ziet, niets menselijk is ons vreemd.

NAMEN UIT NATUUR EN OMGEVING

De vierde groep, de geografische namen,     leert ons heel wat over de omgeving waarin onze voorouders leefden en ook wel over de eerbied en het ontzag die ze hadden voor hun leefwereld.
In deze context bespreken we alleen de   namen die met ons onderwerp te maken hebben.

Bossen en bosjes waren zeker aanwezig,     hun voorkomen vinden we in: Van den Bosch, Bosmans, Van Loo(y) (Loo=bos).
De in het bos veel voorkomende bomen komen terug in volgende namen:
- Verrijcken, Van Eycken,
- Verlinden, Lindemans,
- Berckmans,
- Uytterwilghen,
- Van Espen (esp=ratelpopulier),
- Van den Abeele,
- Van Es(ssche),
- Baeckx (beuk) en Haeghedoorn.

Open plekken in het bos zijn vereeuwigd in namen als Laeremans, Van Laer.

Water speelde in het leven de rol van vruchtbaarheidsbrenger, maar ook van gevaar, bedreiging:

- Van den Broeck(broek = moeras),  Moeremans (moer=moeras), Van Veen,

- Van de Watere, Van de Vijvere, Van de Ven, Van der Sloten, Vanderiviere, 
Verbeeck, Van der Vliet, Van der

(Ver)Vloet,  Vermeer (meer =  laag

 gelegen weiland),
- Van de Poel, Poelmans, Puttemans, Van de Oever, Borremans (born=bron),
- Verdonck (donk=hoogte in een moerassige omgeving).De mens probeerde op dat water invloed te krijgen en het te bedwingen:
- Van Dijck, Dijckmans,
- Van de Voorde, Vervoort (voorde=doorwaadbare plaats),
- Verbruggen, Brugmans, Van den Amer.

In de loop der eeuwen ontgon de mens heel wat natuur en in hun plaats kwamen andere landschapselementen:
- Van der Heyden,
- Van der Weyden, Verwey.
Ontgonnen gronden konden worden gebruikt als akkers voor de mens:
- Van den Acker, Akkermans,
- Van der Aerde,
- Van de Velde, Veltmans.

Tussen die velden waren net zoals nu hagen en houtwallen als houtproducent aanwezig:
- Verhaegen, Van Hout, Verboom.
Opvallende landschapselementen als heuvels werden al snel bergen genoemd:
- Van den Heuvel, Bergmans,
- Van den Daele.
Een ander type geografische namen verwijst naar dorpen, gehuchten ... van afkomst:
- Rijmenan(mt)s, Van Rijmenant, Van Haacht, Van Keerberg(h)en,  Van Mechelen, Van Leuven, ... 

Veel van de namen die genoemd zijn, herkennen we nog in ons landschap, in onze omgeving.
Een reden om die landschapselementen te bewaren ?

VONDELINGENNAMEN

Achter elke vondelingennaam zit het drama van een vrouw, een meisje, haar ouders en van het kind als het begrip kreeg van zijn uitzonderlijke situatie.

Vondelingen zijn er wellicht zolang er mensen zijn.

Het fenomeen vondeling is niet zo zeldzaam.

Iemand die stamboomonderzoek doet stoot onvermijdelijk op een aantal doodlopende vondelinglijnen.

In het geven van die vondelingenfamilienamen zitten bepaalde wetmatigheden. Die proberen we in het hier volgende gedeelte vorm te geven.

De hieronder vermelde namen zijn niet uitsluitend vondelingennamen. Sommige van die namen komen ook bij de andere gewone familienamen voor.

LOGISCHE OF REËLE NAMEN

Naar de vindplaats

Vondelinghs, Vindelinckx, Verbruggen, Van Steenweghe, Vlaminx (gev. in de Vlamingenstraat), Van Brusselen, Van den Casteele, Van der Tonnen, Van Campenhout (gevonden op weg naar …), Van Buyten (de wallen), Voorder (verder), Portael, Kerkstoel, Oevers, Gracht, Hoek, De Ridder (Ridderstraat), Van de Vaert, Ketteken (Kattestraat), Van Achter, Verpoorten, Pilaer, Cloosters, Leeuwens (aan huis de Leeuw)

Naar het tijdsmoment

Maenlicht, Nachtbol, Van de Bel (op het moment dat de bel ging),  Enckel, Dobbel, Tripel (volgorde van vinden op dezelfde dag), Clepels, Bellens, Sluytmans, Laetens, Keirs, Duyster, Vangenachten, Van Seven, Van Elf, Mars (maart), Maendag, Negenaer (de negende…), Paeschnacht, Kerstens, Kermis, Winters

Naar de weersomstandigheden

Vanderwinden, Verplas, Koudt, Nevel, Oostwindt, Regenplas, Eysel, Sneeuwer, Droog, Groenegras, Steens

Naar de vinder

Dikwijls kreeg het kind de familienaam/beroep van de vinder: Beckers, Portier, Coster.

Maar evengoed: Peeters, Janssens, Mertens, …

Kenmerken van het kind

De Scheeuwer, Bleckaert (bloot gevonden), Petit (klein), Onverwacht, Vremdelincx, Windel, Kael, Vuil, Cleyn, Dickbol, Bruynaert, Van de Munte (een munt in de windel)

OPGELEGDE NAMEN

Soms liet de ouder(s) een familienaam (en één of ander kenmerk) achter op het kind. Die naam was meestal verzonnen. Het was echter wel de bedoeling dat het kind later (als de ouder(s) het beter had) aan de hand van die naam teruggevonden kon worden en opgeëist. Of dit veel gebeurde ?

FANTASTISCHE NAMEN

De pastoor en de ambtenaar van de burgerlijke stand lieten zich bij de naamgeving soms wel eens gaan. Met alle gevolgen vandien.

Banck, Pickel, Trap, Stoel

Kerck, Graf, Schup, Steel, Grafsteen

Spel, Troef, Koeck

Blauw, Wittens, Swertens, Groen, Violet

Gruys, Kalk, Traweel, Steen

Kelder, Keucken, Solder, Schaillie, Dack, Craen, Kamer

Ongemack, Gemack

Verloren, Arbeidt

Oost, West, Noort, Zuyden

Keerse, Kandelaer, Snutter

Wint, Molen, Radt, Zeyl, Spil

Citroen, Appelcien, Grenaet, Milloen, Oranie, Ananas

Wortel, Struyck, Tack, Bladt, Plant, Vrucht, Bot

…

In 1789 had de verantwoordelijke Leuvense stadsambtenaar zonder twijfel een hoop wrevel.

Ten bewijze de hiernavolgende reeks:

Komtons, Helpen, Uytden, Slaever, Nije, Vande, Booze, Tyran

Nog één uit 1789:

Enfin, Alles, Gaetoem, Zeep, Ende, Maegere, Ratten, Worden, Vet, Metge, Stolen, Goed, Zoodat, Stelen, Rooven, Plunderen, Geene, Zonde, Meer, Enis, Helaes, Onder, Watti, Rannen, Leiven, Wij

Nog meer info bij Witpas.

Dit alles is slechts een klein stukje uit een grote poel mensenverdriet.

Het grootste (namen) deel van de vondelingenbijdrage is ontleend aan:

Vondelingen en hun naamgeving door L. De Man, uitg. Instituut voor Naamkunde te Leuven.

________________________________

Nogal wat mensen hebben interesse voor de betekenis van hun familienaam.
Wil je graag de betekenis van je Nederlandstalige, of in Vlaanderen voorkomende Franstalige(en soms anderstalige) familienaam weten ? Ik doe een ernstige poging en mail je door wanneer hij op het net staat.

Er zijn slechts drie voorwaarden:

- vermeld in je mailtje waarom je het wil weten,

- beperk je tot één of een paar namen.

- vermeld ook even hoe je op mijn site terecht kwam.

Soms moet je even geduld hebben: er zijn nogal wat aanvragen.

Kijk a.u.b. eerst of de gezochte naam er niet bij staat (bv. De Grote bij Groot, Geys bij Gijs of Gys, Verbeeck bij Beek, Vanhout bij Hout (trouwens Van Hout en Vanhout (en bvb Vandeneynde en Van den Eynde) zijn in wezen dezelfde namen en soms is er maar één van beiden vermeld)).  Zo bespaar je mij heel wat werk.

______________________________

De neerslag hiervan vind je hieronder

Familienaamaanvragen die niet aan de voorwaarden voldoen, krijgen geen antwoord.

A | B | C |  D E F | G | H I J | K | L | M | N O | P Q | R | S | T U | V | W X Y Z

       Germaanse namen worden op een aparte pagina samengebracht, achter elke         

                                           Germaanse naam in de namenlijsten zit een doorklik.

                                      Ook nieuw is de rubriek PLAATSNAAMONDERDELEN.

E.mail:      of via deze BLOG