BWV 168

Tue Rechnung! Donnerwort

[ bestemming: 9de zondag na Drievuldigheidszondag (29.07.1725)]

( bezetting: sopraan, alt, tenor, bas; 2 hobo's, cello; koor, strijkers & BC)

Overzicht

1. Aria Basso: Tue Rechnung! Donnerwort

2. Recitativo Tenore: Es ist nur fremdes Gut

3. Aria Tenore: Kapital und Interessen

4. Recitativo Basso: Jedoch, erschrocknes Herz

5. Aria Soprano - Alto: Herz, zerreiß des Mammons Kette

6. Choral: Stärk mich mit deinem Freudengeist

Schriftlezingen

--------------------------------------------------------------------
1 Korintiërs 10.6-13: Israël als waarschuwend voorbeeld
-------------------------------------------------------------------- 6 Deze gebeurtenissen zijn een les voor ons, opdat wij niet, zoals zij, slechte dingen zouden begeren.
7 Dient geen valse goden, zoals sommigen van hen gedaan hebben, van wie geschreven staat: Het volk ging zitten om te eten en te drinken, en stond op om te spelen.
8 Laten wij geen ontucht bedrijven zoals sommigen van hen: op één dag vielen er drieëntwintigduizend.
9 Laten wij Christus niet tarten, zoals sommigen van hen gedaan hebben: zij kwamen om door slangen.
10 Mort ook niet tegen God zoals sommigen van hen gemord hebben: zij zijn gedood door de verderver.
11 Wat hun overkwam had een diepe zin en het werd te boek gesteld als een waarschuwing voor ons, tot wie het einde der tijden gekomen is.
12 Daarom, wie meent te staan, moet oppassen dat hij niet valt.
13 Gij hebt nog geen enkele beproeving doorstaan die de menselijke maat overschrijdt. Maar God is getrouw: Hij zal niet toelaten dat gij boven uw krachten beproefd wordt. Met de beproeving bepaalt Hij al het einde, zodat gij ze kunt doorstaan.

---------------------------------------------------------
Lucas 16.1-9: De onrechtvaardige rentmeester
--------------------------------------------------------- 1 Verder sprak hij tot zijn leerlingen: 'Er was eens een rijk man die een rentmeester had, die bij hem werd aangeklaagd, dat hij zijn bezit verkwistte.
2 Hij riep hem dus en vroeg: Wat hoor ik daar van u? Geef rekenschap van uw beheer, want gij kunt niet langer rentmeester blijven.
3 Toen redeneerde de rentmeester bij zichzelf: Wat zal ik doen, nu mijn heer mij het rentmeesterschap afneemt? Spitten kan ik niet, en te bedelen daarvoor schaam ik mij.
4 Ik weet al wat ik ga doen, opdat zij mij na mijn ontslag als rentmeester in hun huis opnemen.
5 Hij ontbood de schuldenaars van zijn heer, één voor één, en zei tot de eerste: Hoeveel zijt ge aan mijn meester schuldig?
6 Deze antwoordde: Honderd vaten olie. Maar hij zei: Hier hebt ge uw schuldbekentenis; ga gauw zitten en schrijf: vijftig.
7 Daarop vroeg hij nog aan een tweede: En hoeveel zijt gij schuldig? Deze antwoordde: Honderd maten tarwe. Hij zei hem: Hier hebt ge uw schuldbekentenis; schrijf: tachtig.
8 De heer prees het in de onrechtvaardige rentmeester dat hij met overleg had gehandeld, want de kinderen van deze wereld handelen onderling met meer overleg dan de kinderen van het licht.
9 Zo zeg Ik u ook: Maakt u vrienden door middel van de onrechtvaardige mammon, opdat, wanneer die u komt te ontvallen, zij u in de eeuwige tenten opnemen.

Commentaar in het licht van de tekst

1. Aria Basso: Tue Rechnung! Donnerwort [himtv+]

De schrille akkoorden in de hoge strijkers, het onaflatend rommelen in de beweeglijke cello, gevolgd door een dreigend unisono (wat doet denken aan de uitbeelding van stormen in Vivaldi's vioolconcerto's): dit alles schept een onweerachtige achtergrond.
Dan zet de bas in met de titelwoorden van de cantate: eerst gelijkaardige golvende drieledige notenslierten op Donner- om dan in de hoogte te schieten op -wort.
Alles samen kunnen we hierin het rommelen van de donder en het inslaan van de bliksem horen.

[Opmerking. Strikt genomen ziet men eerst de bliksem en hoort men pas achteraf de donder, maar dat zou in dit geval weinig dramatisch overkomen. Het is een esthetische transpositie van de werkelijkheid, waarbij het licht van de bliksemflits wordt verklankt door de korte, hoge toon op -wort.]

Een zeer opwindend stuk.

2. Recitativo Tenore: Es ist nur fremdes Gut [it]

Een recitatief met supplementaire begeleiding door 2 hobo's. De reden daarvan wordt aan het einde duidelijk. Aanvankelijk zorgen ze voor extra sfeerschepping.

Mooie vocale symboliek vinden we op de woorden Tag (hoog, licht) en Nacht (laag, donker).
Onder de woorden ihr Berge fallt! ihr Hügel decket mich horen we een dalend gebroken akkoord in de cello: het afbrokkelen en instorten van de bergen.
De bliksem van God wordt uitgebeeld door bijna het tegenovergestelde effect: een stijgend gebroken akkoord in de 2 hobo's na het woord Blitz. Nu is duidelijk geworden waarom ze van bij het begin aanwezig waren!

[Opmerking. Het licht van de bliksem wordt door een hoge toon uitgebeeld. Cf. ook supra de hoge tonen op -wort en Tag. Wagner heeft veel van Bach geleerd: in Die Walküre bijvoorbeeld wordt het inslaan van de bliksem op analoge manier gesymboliseerd door een hoge toon in het orkest op het woord Blitz.]

3. Aria Tenore: Kapital und Interessen [himt]

Het melisme op de eerste lettergreep van Alles beeldt de betekenis uit.
De lange aangehouden noot op Stahl drukt de duurzaamheid uit. Iets analoogs horen we op het woord Demantstein.

4. Recitativo Basso: Jedoch, erschrocknes Herz [t]

Als contrast na de sobere, droge begeleiding mogen we eindelijk in de laatste zin de rust en de hemelse zaligheid horen: [So wirst du, wenn sich Zeit und Leben enden,] in Himmelshütten sicher ruhn. Merk ook de manier waarop het woord enden wordt "neergelegd".

5. Aria Soprano - Alto: Herz, zerreiß des Mammons Kette [fhmtv]

De stijgende loopjes in de cello en de zich verstrengelende melismen van de beide zangstemmen op de woorden zerreiß (2de lettergreep) en Kette (1ste lettergreep) symboliseren de ketting van de geldgod.
Hun gezamenlijk chromatisch dalen op het woord Sterbebette onderstreept de betekenis.
Himmel : hemelhoge tonen natuurlijk.
Ook hier vinden we de duurzaamheid uitgedrukt door middel van een lang aangehouden toon, nl. op de woorden ewig en bleibet.
Het melisme op [wenn der Erde Gut] zerstäubet daarentegen kunnen we interpreteren als de verklanking van de vergankelijkheid, wanneer de aardse goederen als stof vergaan en uiteenvallen. Cf. ook de verstrooiing uitgebeeld op de woorden [Hände,] streuet [Gutes aus!] eerder in de aria.

6. Choral: Stärk mich mit deinem Freudengeist [m]

Misschien worden de schrijnende wonden gekarakteriseerd in de eerste lettergreep van Wunden?

Ter vergelijking

Bespreking: Simon Crouch (A Listener's Guide to the Cantatas of J. S. Bach)

"It seems, to my ears at least, that Bach had some difficulty in making much of this material and perhaps he didn't try too hard! The concluding chorale setting is a good sing, however, and is a bit more spiritually uplifting."

De heer Crouch oordeelt tamelijk streng over deze cantate en klasseert ze zelfs in de allerlaagste categorie (3 zonder meer, d. w. z. oninteressant).
Moge uit de commentaar hierboven blijken dat Bach zich wel degelijk aangesproken voelde door de tekst, en al lijkt die zonder de muziek op zich niet bijzonder verheffend, wanneer men goed luistert met de Duitse tekst erbij, zit de cantate vol buitengewone dramatische effecten. In elk geval voelde ik er mij direct door aangesproken en het is één van mijn favorieten.

Duitse tekst: Walter F. Bischof (Bach Cantata Page)

BWV 168

Tue Rechnung! Donnerwort

[ bestemming: 9de zondag na Drievuldigheidszondag (29.07.1725)]

( bezetting: sopraan, alt, tenor, bas; 2 hobo's, cello; koor, strijkers & BC)

Overzicht

1. Aria Basso: Tue Rechnung! Donnerwort

2. Recitativo Tenore: Es ist nur fremdes Gut

3. Aria Tenore: Kapital und Interessen

4. Recitativo Basso: Jedoch, erschrocknes Herz

5. Aria Soprano - Alto: Herz, zerreiß des Mammons Kette

6. Choral: Stärk mich mit deinem Freudengeist

Schriftlezingen

Commentaar in het licht van de tekst

1. Aria Basso: Tue Rechnung! Donnerwort [himtv+]

2. Recitativo Tenore: Es ist nur fremdes Gut [it]

3. Aria Tenore: Kapital und Interessen [himt]

4. Recitativo Basso: Jedoch, erschrocknes Herz [t]

5. Aria Soprano - Alto: Herz, zerreiß des Mammons Kette [fhmtv]

6. Choral: Stärk mich mit deinem Freudengeist [m]

Ter vergelijking

24 juli 2000
( 3 juli 2001 )

Johan De Wael

BWV 168

Tue Rechnung! Donnerwort

[ bestemming: 9de zondag na Drievuldigheidszondag (29.07.1725)]

( bezetting: sopraan, alt, tenor, bas; 2 hobo's, cello; koor, strijkers & BC)

Overzicht

1. Aria Basso: Tue Rechnung! Donnerwort

2. Recitativo Tenore: Es ist nur fremdes Gut

3. Aria Tenore: Kapital und Interessen

4. Recitativo Basso: Jedoch, erschrocknes Herz

5. Aria Soprano - Alto: Herz, zerreiß des Mammons Kette

6. Choral: Stärk mich mit deinem Freudengeist

Schriftlezingen

Commentaar in het licht van de tekst

1. Aria Basso: Tue Rechnung! Donnerwort [himtv+]

2. Recitativo Tenore: Es ist nur fremdes Gut [it]

3. Aria Tenore: Kapital und Interessen [himt]

4. Recitativo Basso: Jedoch, erschrocknes Herz [t]

5. Aria Soprano - Alto: Herz, zerreiß des Mammons Kette [fhmtv]

6. Choral: Stärk mich mit deinem Freudengeist [m]

Ter vergelijking

24 juli 2000 ( 3 juli 2001 )

Johan De Wael

24 juli 2000
( 3 juli 2001 )