BWV 90

Es reißet euch ein schrecklich Ende (... hin)

[ bestemming: 25ste zondag na Drievuldigheidszondag (14.11.1723)]

( bezetting: alt, tenor, bas; trompet; koor, strijkers & BC)



 

Overzicht

1. Aria Tenore: Es reißet euch ein schrecklich Ende
2. Recitativo Alto: Des Höchsten Güte wird von Tag zu Tage neu
3. Aria Basso: So löschet im Eifer der rächende Richter
4. Recitativo Tenore: Doch Gottes Auge sieht auf uns als Auserwählte
5. Corale:  Leit uns mit deiner rechten Hand


Schriftlezingen

----------------------------------------------------------------------------------------
1 Tessalonicenzen 4.13-18: Afgestorvenen en levenden bij de wederkomst
----------------------------------------------------------------------------------------
13 Broeders, wij willen u niet in onwetendheid laten over het lot van hen die ontslapen zijn; gij rnoogt niet bedroefd zijn zoals de andere mensen, die geen hoop hebben.
14 Wij geloven immers dat Jezus is gestorven en weer opgestaan; evenzo zal God hen die in Jezus zijn ontslapen levend met Hem meevoeren.
15 En dit kunnen wij u meedelen volgens een woord van de Heer: wij die in leven blijven tot de komst van de Heer, wij zullen de doden in geen geval vóórgaan.
16 Want wanneer het bevel gegeven wordt, als de stem van de aartsengel weerklinkt en de bazuin van God, dan zal de Heer zelf van de hemel neerdalen, en eerst zullen de doden die in Christus zijn verrijzen;
17 daarna zullen wij die nog in leven zijn tegelijk met hen in een oogwenk op de wolken in de lucht worden weggevoerd, de Heer tegemoet. En zo zullen wij voor altijd samen zijn met de Heer.
18 Troost elkander dan met deze woorden.
--------------------------------------------------------------------------------------
Matteüs 24.15-28: Ondergang van tempel en stad - einde van de wereld
--------------------------------------------------------------------------------------
15 Wanneer gij dus de gruwel der verwoesting, waarover gesproken is door de profeet Daniël, zult zien staan op de heilige plaats wie het leest begrijpe het!
16 laten dan de mensen in Judea naar de bergen vluchten;
17 laat hij die zich op het dak bevindt niet naar beneden komen om te halen wat hij in huis heeft,
18 en die op het land is niet terugkeren om zijn mantel te halen.
19 Wee de zwangeren en zogenden in die dagen!
20 Bidt dat uw vlucht niet valt in de winter of op een sabbat!
21 Want zo verschrikkelijk zal die tijd zijn als er vanaf het begin van de wereld tot nu toe nooit een geweest is, noch komen zal.
22 Als die dagen niet verkort werden, zou geen mens gespaard blijven; maar zij zullen verkort worden omwille van de uitverkorenen.
23 Wanneer dan iemand u zegt: Hier is de Christus of daar, gelooft het niet.
24 Want er zullen schijnchristussen en schijnprofeten opstaan die grote tekenen en wonderen zullen doen, zodat zij, als dat mogelijk was, zelfs de uitverkorenen zouden misleiden.
25 Ziet, Ik heb het u voorspeld.
26 Als men u dus zegt: Hij is in de woestijn, loopt dan niet uit; of: Hij is binnenshuis, gelooft het niet.
27 Want zoals de bliksem uitschiet van het oosten en licht tot in het westen, zo zal het zijn met de komst van de Mensenzoon.
28 Overal waar aas ligt zullen gieren zich verzamelen.


Commentaar

1. Aria Tenore: Es reißet euch ein schrecklich Ende [himtv+]

De titel betekent: "Een verschrikkelijk einde sleurt u (mee, nalatige zondaars)." Het meesleuren (hinreißen) wordt uitgebeeld door de kort afgebeten, verbeten akkoorden in de begeleiding. De vlammen laaien hoog op, wanneer de violen virtuoze vuurpijlen afschieten. Af en toe is er een afgrond te horen: een plotse stop kan duiden op de verbijstering die zich meester maakt van de zondaar die zijn einde vóór zich ziet. De melodie van de tenor kronkelt zich als in een alles meesleurende spiraal naar omhoog, en de verschrikking wordt plastisch weergegeven door de onderbrekingen op het woord schre / cklich.
Zowel dalende als stijgende chromatiek op woorden als schrecklich, ndlichen, Verächter, nden suggereert een weinig aantrekkelijke sfeer of omgeving.
Het middendeel loopt letterlijk over van de melismen: Der Sünden Maß ist voll gemessen.

Van deze aria krijg ik telkens opnieuw weer een ongelooflijke kick! Wanneer zijn teksten over de eindtijd gaan, kent Bachs verbeelding werkelijk geen grenzen!


2. Recitativo Alto: Des Höchsten Güte wird von Tag zu Tage neu [t]

Stijgende melodische lijn op [Zu] ungezählter [Wohltat schauen]: Gods oneindige weldadigheid.
De toonzetting van het laatste woord, vergebens, is bijzonder geslaagd.


3. Aria Basso: So löschet im Eifer der rächende Richter [himtv+]

So löschet im Eifer der rächende Richter
Den Leuchter des Wortes zur Strafe doch aus.

"Aldus blust de wrekende Rechter in zijn ijver
de kandelaar van het Woord uit met het oog op de straf."

De forse begeleiding suggereert de onwrikbaarheid van het besluit van de Rechter.
De virtuoze trompetpartij verwijst natuurlijk naar het laatste oordeel (Tuba mirum spargens sonum. The trumpet shall sound. "De bazuin van God" (cf. supra, 1 Tess. 4.16)).

Maar de tekst gaat eigenaardig genoeg niet over verbranden, maar - net het tegenovergestelde - over uitblussen. Misschien kan men het blussen uitgebeeld zien in de opvallend veel voorkomende dalende toonladders in de strijkers. Ook het melisme van de bas als een dalende spiraal op aus kan hierop wijzen. Zelfs in de tekst zonder meer is het uitblazen van de kandelaar goed te horen, in de vele fricatieven (of wrijfklanken): So löschet im Eifer der rächende Richter / Den Leuchter des Wortes zur Strafe doch aus.

De vervloeking van de zondaars wordt weergegeven door een fors akkoord op Sünder.
Zeer "mooie" of liever "gruwelijk gepaste" melodische accenten ook op Greuel en mörderisch.


4. Recitativo Tenore: Doch Gottes Auge sieht auf uns als Auserwählte [t]

Op Gefahr en mehr hoog aangehouden tonen.


5. Corale:  Leit uns mit deiner rechten Hand [ht]

Merk de lang aangehouden toon op List in de alt- en op ewig in de tenorpartij.
Een verrassend akkoord op de laatste lettergreep van Stündelein: kan dit wijzen op de verrassing van de eeuwige zaligheid, harmonie buiten ruimte en tijd?


Ter vergelijking


 
13 april 2001
Johan De Wael