Historische Kroniek van de beide Baarles in de 17e eeuw


Baarle in de 17e eeuw



1602 Op 31 augustus 1602 wordt Amalia van Solms geboren. Later
huwt zij Frederik Hendrik de Stedendwinger. Later wordt zij
Vrouwe van het Land van Turnhout en in die hoedanigheid staat
zij steeds weer aan de zijde van Pastoor van Herdegom als er
weer eens twisten zijn rond de parochiekerk.
1606 In 1606 is de kapel van S. Salvator te Nijhoven alweer
zodanig opgebouwd dat er weer een H.Mis kan worden gelezen.
Dit feit blijkt uit het verslag van de deken tijdens een
kerkvisitatie: 'De kapel van S. Salvator is vroeger afgebrand
en thans gedeeltelijk herbouwd; ik heb de kapel bezocht op 5
juni 1606; de kerksieraden zijn goed in orde; iedere vrijdag
wordt er de H.Mis gedaan; het priesterkoor is zeer goed in
orde en geheel nieuw opgebouwd' aldus het verslag.
1616 In het Land van Hoogstraten worden de handmolens verboden
vanwege de oneerlijke concurrentie van de erkende molens.
1617 Op 28 april 1617 wordt Gerardus van Herdegom te Mechelen
geboren. Als hij bijna 20 jaar is wordt hij op 25 april 1637
geprofest te Tongerlo. Op 22 december 1644 wordt hij tot
kapelaan in Alphen benoemd. Op 2 juli 1648 wordt hij kapelaan
in Baarle en op 8 december 1649 wordt hij pastoor van Baarle.
Hij is de grote vechter voor het behoud van de parochiekerk
aan het Land van Turnhout. Hij is tevens de eerste
geschiedschrijver over Baarle. Hij laat een handschrift na
waarin de geschiedenis van 20 jaar pastoraat in Baarle is
vastgelegd. In 1667 legt hij op eigen verzoek het ambt neer.
Hij sukkelt met zijn gezondheid. Hij overlijdt in Baarle op 2
oktober 1675, achtenvijftig jaar oud.
1618 De kapelaan van Ulicoten krijgt een Kapellanie die naast
de kapel wordt gebouwd.
1619 Op 18 januari 1619 sluiten de inwoners van Ulicoten een
overeenkomst met priester Cornelis Adriaensen Ravels. Hij
verplicht zich tot het lezen van missen en het geven van
onderwijs aan de kinderen.
1621 In de nacht van 22 op 23 maart overnacht Hugo de Groot
naar alle waarschijnlijkheid in één der herbergen op Loveren
tijdens zijn vlucht van Loevestein naar Antwerpen, via Gorcum,
Waalwijk, Tilburg, Baarle, Hoogstraten en Antwerpen.
1622 In het jaar 1622 laaien de moeilijkheden tussen Poppel en 
Weelde enerzijds en de inwoners van Bedaf weer op. De laatsten 
worden weer beschuldigd over het ongeoorloofd gebruik van de 
woeste gronden tussen Weelde, Poppel en Baarle. (zie ook: 1460 en 
1660)
1625 In 1625 krijgt Baarle af te rekenen met een hernieuwde
pestgolf. In enkele maanden tijd vallen er 104 slachtoffers
waaronder de pastoor Cornelis de Graeve.
1625 Amalia van Solms huwt op 4 april 1625 met Frederik
Hendrik (de stedendwinger), de jongste zoon van Willem de
Zwijger.
1625 In het jaar 1625 ligt graaf Hendrik van Bergen op Zoom met 
zijn troepen te Baarle 'op het fort'.
1629 Uit het jaar 1629 is een dienstregeling bekend van de
postiljon Antwerpen-Hoogstraten-Baarle. Op Loveren wordt de
post overgeladen en stappen de passagiers over op de postiljon
Baarle-Tilburg-Den Bosch. De paarden worden op Loveren tevens
ververst.
1629 Rond deze tijd is er een betwisting hangende tussen
Wortel en Baarle, welke dateert vanuit de jaren 1615-1619 en
welke uitloopt op een proces in 1634. In de eerste plaats
betreft het hier de grensscheiding, welke door palen en
puttekens is aangeduid op de heirbaan van Baarle naar
Hoogstraten vanaf de paal op 'rigraeck' (bedoeld wordt
'zigraeck') en het 'swartvenne' over Wortelse bodem rechtdoor
tot aan de paal in de 'Claerryt' en rechtdoor tot de paal
tegen 'duyvels heimvighe'. De inwoners hebben die 'herbaan van
alle oude tijden moeten maken en onderhouden'. Verder loopt de
grens tot aan de paal aan de 'Lazarye' en van de 'Leyloop' tot
aan de 'A' of de 'Mark'.
Een tweede geschilpunt betreft de waterlozing vanuit Wortelhei
uit 'Hermans Moer', het 'Swartvenne' en de andere vennen naar
de 'A' of 'Merke' bij 'Barelbrugghe'.
1629 De opstandige Noordelingen veroveren onder Frederik
Hendrik de stad Den Bosch en daarmee de gehele Meierij.
Hiermee wordt het aloude Hertogdom Brabant in tweeën gedeeld
en wordt de basis gelegd voor de grens tussen de latere
Noordelijke Nederlanden en de Zuidelijke Nederlanden.
1630 In 1630 is er in Baarle sprake van de fabricage van kaarsen.
1631 De Bredase schepenbank besluit het gebruik van handmolens
toe te staan. Op het platteland van Breda wordt in beperkte
mate het gebruik van handmolens toegelaten.
1639 De bouw van het 'Raedthuijs' van Baarle-Nassau aan de
Singel wordt voltooid. Het zal tot 1905 dienst blijven doen
als Raadhuis van de gemeente Baarle-Nassau. Tegenwoordig woont
hier familie de Jong.
1640 Rond 1640 wordt de St. Remigiuskerk verbouwd tot de kerk 
zoals we hem nu heden ten dage nog kennen, tenminste naar het 
uiterlijk.
1642 Schout Adriaan Verelst verwerft het Kasteel van Bruheze
van de erven Hendrik van Bruheze.
1647 Frederik Hendrik overlijdt op 14 maart 1647.
1647  De vertegenwoordigers van de Koning van Spanje sluiten
twee akkoorden met de Prinses van Oranje Amalia van Solms. De
akkoorden dateren van 8 januari 1647 en 27 december 1647.
Daarbij krijgt zij toegewezen:
1. het land van Montfoort bij Roermond.
2. Stad en Heerlijkheid van Zevenbergen.
3. Het Land van Turnhout en de Bank van Schoonbroeck, waarin
begrepen de dorpen, gehuchten en andere gronden die gehorig
zijn aan het Land van Turnhout. Tot die dorpen behoort o.a.
Baarle-Hertog.
Deze akkoorden zijn het gevolg van besprekingen die vooraf
gaan aan de uiteindelijke Vrede van Munster in 1648. Bij de
Vrede van Munster worden de voortijdse akkoorden bevestigd in
het uiteindelijke verdrag.
1648 Vrede van Munster. Einde van de Tachtigjarige Oorlog.
1648  Bij verordening van 16 juni 1648 worden de kerken
gesloten en eigent de Prins van Oranje zich alle kerkelijke
goederen en kerken van de Baronie van Breda toe. Schout
Adriaen Verelst komt namens de Prins van Oranje beslag leggen
op alle kerkelijke goederen onder de Baronie van Breda, dus
ook in Baarle-Nassau.
Op 2 juli 1648 komt de karavaan hervormers vanuit Alphen naar
Baarle om daar de kerken te sluiten en op te eisen. Hierbij is
het een twistpunt of de Kerk aan de Singel gelegen, behoort
tot de Baronie van Breda of tot het Land van Turnhout. De St.
Salvatorkapel op Nijhoven wordt door Verelst gesloten en de
inventaris wordt door de beeldenstormers vernield. Alleen het
schilderij van de Bossche schilder Theodoor Thulden
(1606-1669) en het kruisbeeld van de Salvatorkapel blijven
gespaard. Als een der beeldenstormers het beeld probeert te
vernielen, bezeert de vandaal zich. Men ziet hierin een
voorteken en laat het beeld rusten. Later is het beeld in
veiligheid gebracht in de moederkerk van Baarle-Hertog, waar
het zich heden ten dage nog bevindt. Het schilderij van
Thulden is bij de brand van de Remigiuskerk in oktober 1944
verloren gegaan.
1648 Door Schout Adriaan Verelst wordt ook de kapel van
Ulicoten gesloten. Het grootste deel van de inventaris wordt
in veiligheid gebracht voor de rondtrekkende beeldenstormers.
Zo ook het Bernardusbeeld, dat al sinds 1553 in de kapel
staat. Het wordt naar de moederkerk van Baarle (Hertog)
overgebracht.
1648 De Prins van Oranje verleent schuttersgilde St. Joris het
octrooi en de gildebrief. Dit gilde wordt gevestigd op Loveren
in 'De Swaen'. De Bataafse Republiek schaft later de
gildebrieven af en heft de gilden op. Dit heeft tot gevolg dat
ook het St. Joris-gilde verdwijnt.
1649 Te Ulicoten is men verre van gelukkig met de afwezigheid
van het Bernardusbeeld, getuige de gebeurtenissen van 17
januari 1649. Het Bernardusbeeld stond pas enige dagen in de
kerk te Baarle. De pastoor (van Herdegom) moet de verdwijning
van het beeldje constateren. Enkele jaren later duikt het
beeld weer in Ulicoten op. Waarschijnlijk hebben de
parochianen van Ulicoten de verdwijning op hun geweten gehad,
want van Herdegom schrijft in zijn 'Annales': 'Yemant van
Ullecothen heeft hem verstout heymelyck te comen in de kercke
ende beelt van daer aff te nemen ende wech te draegen,
laetende sijne beslyckte voeten op den aultaer staen...'.
1649  Het Land van Turnhout wordt op 26 oktober 1649 officieel
overgedragen aan Amalia van Solms. Daarbij wordt het Land van
Turnhout losgemaakt van het hertogdom Brabant. De overdracht
van het Land van Turnhout geschiedt behalve te Turnhout ook in
Baarle en wel in de woning van de Hertogse schepen Cornelis
Beckers aan het Oosteinde, ongeveer t.o. de huidige winkel
'Babywereld'. Haar afgevaardigde Jan de Knuyt installeert haar
hier als 'Mevrouw van Baerl Hertogh'.
1649  Op 8 december 1649 wordt Gerardus van Herdegom tot
Pastoor van de Remigiusparochie benoemd. De 17e december wordt
hij geïnstalleerd. Het jaar hiervoor is hij al benoemd tot
kapelaan in Baarle.
1649 Adriaan Verelst wordt benoemd tot Schout van Alphen,
Baarle en Chaam. Tot dan is hij Schout van de Baronie van
Breda.
1650 In 1650 bezoekt Amalia van Solms tijdens haar tocht naar 
haar kasteel te Turnhout ook Baarle-Hertog. Drieëntwintig 
Baarlenaren wordt opgedragen 'met hunne paarden ende kerren de 
bagagie van haere hocheyt van Baerl tot Turnhout' te vervoeren.
1651 Hare Hoogheid Amalia van Solms reist in september 1651 weer 
naar Turnhout en doet ook weer Baarle-Hertog aan. Ze wordt door 
het plaatselijk bestuur en de gilden vereerd.
1653 In 1653 wordt Abraham van Santvoort tot predikant in
Baarle-Nassau benoemd. Behalve predikant is hij ook een bekend
graveur. In 1659 verlaat hij Baarle-Nassau om zich als
predikant in Chaam te vestigen.
1653 Jonkheer Hendrik Louis Bruaert wordt op 23 oktober 1653
benoemd tot schout en stokhouder van Alphen, Baarle en Chaam.
Hij is de eerste gereformeerde schout. Hij is de opvolger van
schout Adriaan Verelst die werd ontslagen 'als synde van de
Roomse religie'. In april/begin mei 1675 overlijdt Jonkheer
Bruaert en wordt opgevolgd door Goswinus (Goswijn) van
Bernagie.
1653 Amalia van Solms reist van Heusden via Baarle-Hertog naar 
Turnhout. De Baarlenaren Peeter Aerts Leemans en Pauwels 
Mathijssen vervoeren de bagage van Heusden naar Turnhout.
1654 Het onder Nassau gelegen St. Annahuis, dat dienst doet
als pastorie van de Hertogse Pastoor Van Herdegom, wordt door
Nassau in beslag genomen om er de predikant te huisvesten. Dit
is aanleiding voor pastoor Van Herdegom om weer eens te klagen
bij Amalia van Solms over het onrecht dat hem en de kerk weer
wordt aangedaan.
1654 Pastoor van Herdegom laat een nieuwe pastorie bouwen op
Loveren (nu ter plaatse bekend als 'Nonnenkuil').
1654 In Ulicoten gaat men na de sluiting van de kapel (1648)
in 1654 over tot de bouw van een schuurkerk net over de grens
op het grondgebied van Meerle. Aert Adriaen Clerkx staat
hiervoor een stuk grond af in erfpacht. Deze grond is gelegen
in de Bollekens en wordt later (9 september 1808) door
de eigenaresse Adriana van Mechelen aan de parochie van Ulicoten
geschonken. Op deze grond zal in 1949 de Bernarduskapel
gebouwd worden.
1658 In Baarle is Octaaf Poteau werkzaam als schrijnwerker en 
beeldhouwer.
1660 Petrus Verleg wordt eigenaar van Kasteel Bruheze. De twee
oudste dochters van Adriaan Verelst dragen het kasteeltje aan
hem over.
1660 In het jaar 1660 beginnen de inwoners van Bedaf opnieuw op 
de gemene gronden van Weelde en Poppel turf te steken, heide te 
maaien en de kudden te laten grazen. Na herhaaldelijk vruchteloos 
te hebben geprotesteerd, zien Poppel en Weelde zich genoodzaakt 
een beroep te doen op de Raad van Brabant. In 1663 begint het 
proces tegen de inwoners van Bedaf.
Verschillende getuigenissen worden afgenomen en steeds klinkt het 
protest:  '  .... datter veele van d'andere omliggende plaetsen 
uyt de Meyerye van 't Shertogenbosse, Bedaf, Mierde, Baerle ende 
andere hun daghelijks verboorden te commen torff stecken, plaggen 
graeven ende hunne beesten pastureren op ...'
In 1667 worden de inwoners van Bedaf schriftelijk verwittigd en 
in 1671 komt de zaak opnieuw voor de Raad van Brabant. Deze doet 
uitspraak en veroordeelt de overtreders met een straf van 2 
guldens en al de onkosten te betalen. Maar evenals het geval is 
met de inwoners van Hilvarenbeek raakt dit geschil niet echt 
opgelost en duurt de procesvoering tot een heel eind in de 18e 
eeuw.
1662 In 1662 wordt Ulicoten feitelijk erkend als een eigen
kerkelijke gemeenschap. De kapelaan mag nu in het dorp wonen.
Het is nog geen echt zelfstandige parochie, maar geheel
afhankelijk van de moederkerk in Baarle is men ook niet meer. De
inwoners van Ulicoten moeten nog slechts voor het sluiten van
een huwelijk en de uitvaart en begrafenis naar de moederkerk
in Baarle.
1663 Pastoor van Herdegom laat de kapel 'Onze Lieve Vrouw van
Loretto' bouwen. Vele omwonenden van de parochiekerk zijn niet
zo blij met de nieuwe kapel op de Hoogbraak.
1665 In 1665 breekt in Zondereigen de pest uit. Van de 25
huisgezinnen in Zondereigen blijft geen enkel gespaard voor de
gevreesde ziekte, in meer of mindere mate brengt elk gezin
zijn offer. In 1665 is de pest al opgerukt tot de Reuth. In
1666 is ook het dorp rond de kerk aan de beurt. Het laatste
sterfgeval van deze pestgolf vindt plaats op 7 december 1667.
De pest heeft vele slachtoffers geëist in Baarle en
Zondereigen.
1666 De kapel van Zondereigen leent Wortel 300 guldens om de
oorlogslasten te kunnen betalen.
1668 Wordt de eerste kaart van de enclaves in Baarle gemaakt.
Uit een resolutie d.d. 23 juni 1667 van de Raad van State
blijkt dat de landmeter Van der Vleuten belast wordt met het
maken van een kaart van Baarle.
1671 Op 26 augustus 1671 koopt Abraham Leclerq van Arthur
Verleg 'het casteel ende slot genoemt Bruheze mette huysinge,
schure, schop en stallingen mitsgaeders de saay ende weylanden
daeraen malcanderen gelegen, met gragten, slooten, ende
canten, hof ende boomgaert, mitsgaeders de plantagien voor de
voors. huysinge, over de straet ende de eyckeboomen langs de
cant van de gragt, staende langs de straet. Dit alles gelegen
binnen Baerle-Nassau ter plaetse genaemt Looven-Baerle'. De
koopprijs is 7000 Rijnsche guldens.
1673 In 1673 moet er in Baarle een klooster staan, want de
'nonnekens van Baarle lenen 600 guldens aan de gemeente Wortel
om de oorlogskosten te kunnen betalen'.
1675 In 1675 wordt mr. Johan van Rheenen benoemd tot chirurgijn.
1675 Goswinus (Goswijn) van Bernagie wordt op 11 mei 1675 door
Prins Willem Hendrik benoemd tot schout en stokhouder van
Alphen, Baarle en Chaam. Hij wordt eind 1680/begin 1681
gepromoveerd tot ontvanger der 'gemene lands en andere
middelen' voor de dorpen en heerlijkheden Princenhage, Gilze,
Alphen, Baarle en Chaam. Zijn opvolger als schout en
stokhouder wordt Pieter van Bernagie.
1675 Op 8 september 1675 overlijdt Amalia van Solms in de
'Oude Hof' te Den Haag (thans: paleis Noordeinde).
1675 Op 2 oktober 1675 overlijdt Pastoor van Herdegom die
samen met de kort voor hem overleden Amalia van Solms, altijd
op de bres heeft gestaan voor het behoud van de kerk en van
Baarle-Hertog aan het Land van Turnhout.
1676 Hertogin Maria van Zimmeren wordt in mei 1676 te
Baarle-Hertog verwelkomd door vrouwe Pauly. Maria van Nassau
de jongste dochter van Amalia Van Solms gehuwd met Lodewijk
Hendrik, hertog van Zimmeren heeft van Willem III het
vruchtgebruik van het Land van Turnhout gekregen. In mei 1676
treedt Maria van Zimmeren in het bezit harer heerlijkheid. Zij
doet dan eerst Baarle-Hertog aan en vandaar gaat het in stoet
naar Turnhout.
1678 In 1678 sluiten beide schepenbanken van Baarle een
contract met de Eerwaarde Heer Arnoldus Joffaer voor het
houden van een Latijnse school in Baarle.
1681 Pieter van Bernagie wordt op 17 februari 1681 benoemd tot
schout en stokhouder van Alphen, Baarle en Chaam. De eed wordt
eerst op 7 februari 1684 door hem afgelegd. Pieter van
Bernagie wordt in 1716 door Heer van Duivenvoorde, baron van
Wassenaar bevorderd tot het stadhoudersambt van Stad en
Baronie van Breda. Hij blijft in zijn ambt als schout. Vanwege
zijn veelvuldige afwezigheid verzoekt hij als zijn substituut
Pieter van Gils te mogen aanstellen. Deze neemt al enkele
jaren het stokhoudersambt van hem waar. Pieter van Gils wordt
op 8 oktober 1716 als stokhouder benoemd.
1687 In het jaar 1687 wordt Cornelis Verstrijden als
schoolmeester aangesteld: "voor het stellen van de horlogie;
seer goede handt van schrijven; instrueren der jongelingen tot
het fondament der Lattijnsche taele; ceijfferkonst, etc." Het
tractement wordt door beide Baarles betaald. Uit deze
aanstelling blijkt dat de schoolmeester ook verantwoordelijk
is voor de kerkklok.
1688 Op 30 maart 1688 overlijdt Maria van Zimmeren geboren van
Nassau te Cruysnacht. Zij was de jongste dochter van Amalia
van Solms en Frederik Hendrik. Zij kreeg de titel Vrouwe van
Turnhout en Vrouwe van Baarle-Hertog van Willem III.
1694 Heer Schouteth Pieter van Bernagie, schouteth van Baerle
Nassou "heeft gelast eenige bomen staende op het kerkhof naast
de noortseijde, af te laten hacken". Dit is wederom een poging
om via een proces zeggenschap te krijgen over het grondgebied
van Baarle-Hertog en in 't bijzonder over de parochiekerk. Na
een fel protest van de zijde van Baarle-Hertog wordt Pieter
van Bernagie in het ongelijk gesteld door de Heren Raden van
de Rekenkamer.
1694 In 1694 branden zowel het St. Annahuis (pastorie) als het
H. Kruishuis (kapelanie) af. Beide zijn gelegen op het
grondgebied van Baarle-Nassau. Na de brand worden beide huizen
niet meer herbouwd. De gronden worden door de kerk verpacht.
Ook de toren van de Remigiuskerk wordt door bliksem getroffen en 
brandt af. Baarle-Nassau draagt 3/4 van de kosten van de 
wederopbouw bij.
1699 De Meerlese schepen en gezworen landmeter Jan van Hal
begint aan zijn meetboek van Baarle-Hertog dat in 1701
voltooid zal zijn.
1699 In Baarle-Nassau wordt in hetzelfde jaar 1699 ook een
meting verricht en wel door landmeter Johan Kempen.

Over Ons | Site Map | |

Latest update: 8.4.2006