Korte geschiedenis van het design

Vanaf het begin van de industriële revolutie tot het huidige design, een korte chronologie.

 het ontstaan van de serieproductie ~   de avant-garde ~  de jaren 20-30 ~  de vormen van de vrijheid ~  de jaren 70-80

Wat is design (1)

Wat is design (2)

Korte geschiedenis van het design

Het beroep designer

  Design-opleidingen in België

Design-stijlbewegingen

Bekende designers


naar top van de pagina

het ontstaan van de serieproductie

de avant-garde

de jaren 20-30

de vormen van de vrijheid

de jaren 70-80

het ontstaan van de serieproductie
DE GESCHIEDENIS VAN HET DESIGN IS ONAFSCHEIDBAAR VERBONDEN MET DEZE VAN DE INDUSTRIELE REVOLUTIE. MET ZIJN GEMECHANISEERDE PRODUCTIE ONTSTAAT EEN NIEUWE GESCHIEDENIS VOOR DE MENSELIJKE OMGEVING, GESCHREVEN DOOR DE INDUSTRIELEN EN NIET ALLEEN MEER DOOR HET ARTISANAAT EN DE KUNSTENAARS. VANAF HET SPUTTEREN VAN DE STOOMMACHINES TOT DE EERSTE WOLKENKRABBERS, ONTWIKKELT HET ZICH DOOR GREEP TE KRIJGEN OP DE TECHNOLOGISCHE VERNIEUWING.

Ontworpen door Joseph Paxton voor de Wereldtentoonstelling van 1851 te Londen, werd het Crystal Palace opgericht in een recordtijd van 8 maanden, vertrekkende van gestandaardiseerde modulaire eenheden die op voorhand werden gefabriceerd. Het gebouw was immens groot : 563 meters lang en 263 meter breed : een oppervlakte van 70.000 m2. Met zijn hoogte van 36 meter, telde het 3.300 gietijzeren kolommen, 2.224 metalen balken en 300.000 glazen panelen. Deze lofzang aan de glorie van de nieuwe industriële maatschappij kende een levendige oppositie vanwege criticus en kunsthistoricus John Ruskin, die, enkele jaren later, gelieerd was met de Arts and Crafts – beweging, waarvan William Morris één van de meest opvallende figuren was. Het debat dat toen werd aangevat tussen de voorstanders van de technologie en de industrie en zij die zich opwerpen als de verdedigers van de historische lijn en de schoonlheid van het unieke object, zal zich voortzetten gedurende heel de 20e eeuw en wordt vandaag nog steeds gevoerd.

Op het einde van de 19e eeuw domineerde de industriële productie alle facetten van het dagelijks leven, van gebouwen tot courante gebruiksvoorwerpen. Met zijn meubelen in gebogen hout, samengesteld uit gemakkelijk te assembleren onderdelen, leverde de oostenrijker Michaël Thonet het bewijs dat bij serieproductie kwantiteit (50 miljoen exemplaren van de “Bistrot”-stoel verkocht tussen 1859 en 1930) en formele kwaliteit kunnen samengaan.

Geboren met de industriële revolutie en verstoken van elke historische referentie, boden de Verenigde Staten het ideale kader voor de uitbreiding op grote schaal van de mechanisatie. In 1908 kwam Henry Ford, beinvloed door de efficiënte inrichting van de slachterijen van Chicago, op het idee om de fabricage van het model T, de eerste economische automobiel gemaakt op 15 miljoen exemplaren van 1909 tot 1926, in mechanische serieproductie te vervaardigen. Ford pastte de wetenschappelijke organisatie-principes van Taylor toe om het bandwerk op punt te zetten.

De samenwerking tussen de architect Peter Behrens en de electro-mechanische onderneming AEG leidde tot het eerste grote voorbeeld van “global design”. Behrens was zowel betrokken bij het ontwerpen van de producten, hertekende het logo, ontwierp de briefhoofden, de publiciteits-affiches, de verpakking en bedacht zelf de nieuwe gebouwen van de berlijnse fabriek van AEG en de wijken waar de werknemers logeerden.

Crystal Palace

De breuk tussen artisanaat en  industrie.

1851 : het Crystal Palace van Joseph Paxton

 Bistrot-stoel van Thonet - onderdelen

Model T - Ford

het ontstaan van de serieproductie

de avant-garde

de jaren 20-30

de vormen van de vrijheid

de jaren 70-80

de avant-garde

IN DE ONSTUIMIGE JAREN 20 ONTSTAAN BEWEGINGEN DIE GEËRFT ZIJN VAN HET CUBISME EN HET FUTURISME -HET CONSTRUCTIVISME, HET RUSSISCHE SUPREMATISME, DE NEDERLANDSE BEWEGING DE STIJL- DIE DOOR HUN DURF DE HELE 20e EEUW ZULLEN MARKEREN. IN HEEL EUROPA, VERENIGT DEZE ARTISTIEKE AVANT-GARDE HET THEORETISCH ONDERZOEK EN DE CONFRONTATIE MET HET REËELE.

De hollandse beweging De Stijl, waarvan Gerrit Rietveld één van de opvallende persoonlijkheden is, speelt een leidende rol  in de komst van de rationalistische gedachte, die in de avant-garde van de jaren 20 en 30 de overhand heeft. De onderzoeken van De Stijl, die in 1917 door Theo Van Doesburg is opgericht, zijn niet te scheiden van die van de schilder Mondriaan. Hij is de symbolische figuur van deze beweging, die de radicalisering van een meetkundige orde ophemelt:  alleen nog verticale en horizontale lijnen en het strikte gebruik van de primaire kleuren zijn toegestaan.

Ontstaan in een overwonnen en verarmd Duitsland, is het Bauhaus in het begin, wegens duidelijke economische redenen, niet gericht op de serieproductie. Zijn stichter Walter Gropius, wil vooral scheppers opleiden die bekwaam zijn om alles te ontwerpen wat met het creëren van een omgeving te maken heeft. De methode berust op een fundamentele koers, waarvan de uitwerking en het onderricht worden toevertrouwd aan plastische kunstenaars die uit de avant-gardistische stromingen komen. Het is slechts in 1925, met de aanpassing van de oorlogsschuld en de komst van het amerikaans kapitaal, dat het Bauhaus zich naar de industriële productie kan richten. Met zijn meubels gebaseerd op een structuur van metalen buizen, wordt Marcel Breuer als een grote innovator erkend. In 1933 sluiten de Nazis de school.

naar top van de pagina

het ontstaan van de serieproductie

de avant-garde

de jaren 20-30

de vormen van de vrijheid

de jaren 70-80

de jaren 20-30

VAN EUROPA TOT AMERICA, IS DE PERIODE TUSSEN DE TWEE WERELDOORLOGEN GEKENMERKT DOOR ZIJN SLINGERBEWEGINGEN TUSSEN TECHNOLOGISCHE HARTSTOCHT EN NOSTALGIE VOOR HET VERLEDEN. OP DE BLOEI VAN “ART DECO” KOMT HET ANTWOORD VAN DE “MODERNE BEWEGING”. IN FINLAND ZORGT ALVAR AALTO VOOR DE VERZOENING VAN AMBACHTELIJKE KNOW-HOW EN RATIONALISTISCH FUNCTIONALISME. IN DUITSLAND WORDT DE AVANT-GARDE DIE ZICH AAN DE DAGERAAD VAN JAREN TWINTIG ONTPLOOIT, MET DE KOMST VAN HET NAZISME "GEDEGENEREERD" GENOEMD. DE ANTIEKE VERWIJZINGEN IN HET URBANISME VAN ALBERT SPEER VALLEN SAMEN MET DE GEBOORTE VAN EEN AUTO MET FUTURISTISCHE OPVATTINGEN : DE BEROEMDE VOLKSWAGEN “KEVER”.

Al degenen in Frankrijk die geloven dat het modernisme en de noodzaak van een brede verspreiding ervan verlopen via een intelligent en rationeel gebruik van de materialen en de middelen van de industrie, verenigen zich in 1929 binnen de “Union des Artistes Modernes” (UAM). Op het salon van de artiesten-decorateurs van Parijs, in 1930, presenteren de pijlers van het Bauhaus (Gropius, Breuer, Moholy-Nagy, Bayer…) de deelname van de Deutsche Werkbund. De Moderne Beweging, waarvan Le Corbusier één van de woordvoerders is en die het rationalistisch denken promoot, komt tot ontwikkeling. Maar zeldzaam zijn degenen binnen de UAM die, zoals Jean Prouvé, tot het uiterste in de discussie over de serieproductie gaan, door metaal als het basismateriaal voor het bouwen van een huis te nemen en door zich voor te stellen dat dit zou kunnen vervaardigd worden zoals men een auto fabriceert.
 
Na de crisis van 1929, worden de amerikaanse industriëlen zich bewust van het belang van de esthetica in het commerciële succes van de consumptiegoederen. De eerste grote agentschappen voor industriële esthetica zien het licht. Zij presenteren aan het grote publiek dagelijkse gebruiksvoorwerpen die geïnspireerd zijn op de aërodynamische vormen van de laatste technologische wonderen: auto's, treinen, boten, vliegtuigen. Het is de Streamline-design met zijn vloeibare en gladde lijnen die samenvallen met de veralgemening van de techniek van het dieptrekken van plaatijzer en van de moulage "in schelp" van aluminium-legeringen of synthetische materialen zoals bakeliet.

Aan de vooravond van de tweede wereldoorlog, is het moment gekomen van de terugkeer naar de orde, evenzeer in de landen die onder de dictatuur leven, als in de “democratische” landen. Alles wat naar de Moderne Beweging verwijst, is verdacht en wordt zelfs beschuldigd van gedegenereerdheid. Zowat overal in Europa houdt men zich ijverig bezig om aan de werkende massa een economische auto voor te stellen: in Duitsland tekent Ferdinand Porsche de Volkswagen “Kever”, in Italië lanceert men de Fiat 500, bij Citroën is het prototype van de toekomstige 2CV bezig om te ontstaan.

GREYHOUND LINES autobus  - 1940

Raymond LOEWY (1893-1986 Frankrijk/VS)

Loewy wordt vaak beschouwd als de man die het beroep van industrieel ontwerper in de VS in het leven riep. Hij studeerde in Parijs en emigreerde vervolgens naar New York, waar hij zich ontplooide als ontwerper. Hij richtte in 1929 zijn eigen designbureau op. Zijn gestroomlijnde ontwerpen voor de Pennsylvania Railroad Company en de Greyhound-bussen hielpen het imago van het Amerikaanse transportwezen  veranderen.  Zijn meest gekende ontwerp is het Coca-Cola-flesje. In de jaren '60 maakte hij ontwerpen voor de NASA : interieurs voor de Apollo en Skylab Orbiter .

 

het ontstaan van de serieproductie

de avant-garde

de jaren 20-30

de vormen van de vrijheid

de jaren 70-80

de vormen van de vrijheid

DE NA-OORLOGSE PERIODE OPENT VOOR DE DESIGNERS NIEUWE WEGEN VOOR EXPERIMENTEN EN ACTIVITEITEN. MATERIALEN, TECHNOLOGIEN, CONSUMPTIEGEWOONTES : ALLES VERANDERT EN DE DAGELIJKSE GEBRUIKSVOORWERPEN WORDEN MEER EN MEER CULTUURPRODUCTEN.

De oorlog van 39-45 was ook een technologische oorlog, die een niet te verwaarlozen impuls heeft gegeven aan vernieuwingen, vooral op het gebied van de materialen. Duitland had een grote voorsprong op het gebied van de artificiële rubber met Buna-S op punt gezet door IG Farben, een product met een zeer hoge weerstand en een ideale vervanger voor het natuurlijke rubber uit Azië, waarvan de bevoorrading was geblokkeerd. Vanuit de Verenigde Staten triomfeerde Dupont de Nemours met het Nylon, een synthetisch weefsel dat zowel toegepast werd voor vrouwelijke lingerie als voor de aanmaak van parachutes voor de US Air Force. Andere synthetische materialen die uit de oorlogsinspanningen voortkwamen waren : polystyreen, polyvinylchloride (pvc), polymethyl-methacrylaat (plexiglas), polyester versterkt met glasvezel, polyurethaan. Sommige designers maakten zich de nieuwe mogelijkheden van deze materialen eigen : Charles Eames en Eero Saarinen. Beiden bedachten voor hun respectievelijke klanten, Hermann Miller en Knoll, schelpvormige zitobjecten, op basis van polyester met glasvezel versterkt, waarmee zij ook in 1940 deelnamen aan de wedstrijd Organic Design for Home Furnishing, georganiseerd door het MoMA (Museum of Modern Art in New York).

Het dominante functionalisme verhindert sommige designers niet om een nieuw formeel universum te ontsluiten -een samenraapsel van de erfenis van de Streamline en de vrije vormen- met behulp van de mogelijkheden die de nieuwe materialen en fabricagetechnieken hun bieden. Zo herneemt de Deen Verner Panton op het eind van de jaren 50 de idee van de ZigZag-stoel die voor de oorlog door Rietveld was bedacht eerst in een buis-vormige versie, daarna als een assemblage van dikke massieve houten panelen. Panton gebruikt de mal-techniek met het synthetisch materiaal ABS om een unieke gedrappeerde en vloeiende vorm te bekomen die uitnodigt om te zitten en te rusten.

Dankzij Formes Utiles, een organisatie ontstaan uit de UAM, ontdekt Frankrijk “l’esthétique industrielle”. In de schoot van het het studiebureau Technès, verbreedt Roger Tallon de weg die was gelegd door het industrial design van de jaren 30, door aan de objecten uit de professionele branche esthetische kwaliteiten mee te geven die in overeenstemming zijn met hun gebruikswaarden. Met realisaties zoals Gallic 16, de moto Taon, de camera Sem Veronic, werkt hij een basisvisie uit over de structurele samenstelling van de producten.

Opgericht in 1955 in Duitsland, neemt de Hochschule für Gestaltung in Ulm opnieuw de draad op van het Bauhaus en gaat zelfs verder in zijn ambities door de ontwikkeling van een rationalistische denkpiste, die onder andere zijn toepassing vindt in de samenwerking van Hans Gugelot, leraar aan de school, met de firma Braun. Als “neutrale wetenschappelijke medewerker” en “kritische coördinator” tracht de ulmse designer aan het massaproduct een essentiële rol toe te kennen in de industriële cultuur. Deze functionalistische aanpak vinden we terug in de Verenigde Staten in onder andere de computerserie Ramac 305 van IBM, maar ook in Japan waar Sony zich op de internationale markt profileert met een reeks apparaten van hoge kwaliteit, een sobere lijnvoering en een gereduceerd volume.

Terwijl de consumptiemaatschappij radicaal in vraag wordt gesteld, wordt de toon gezet door de muzikale, artistieke, mode-gerichte marginaliteit. Dit anticonformisme uit zich bijvoorbeeld in de zoektocht naar een nieuw soort comfort, met lage meubelen, dicht bij de grond. Zo bedenken de Italiaanse desigers Piero Gatti, Cesare Paolini, Franco Teodoro in 1968 voor Zanotta de “zitzak”, een zak in skaï gevuld met polystyreen-bolletjes, die de vorm van het lichaam aanneemt als men er op gaat zitten.

 

 

 

 

 

 

 

 

naar top van de pagina

het ontstaan van de serieproductie

de avant-garde

de jaren 20-30

de vormen van de vrijheid

de jaren 70-80

de jaren 70-80

HET DESIGN ONTSNAPT NIET AAN HET TER DISCUSSIE STELLEN VAN DE PERVERSE GEVOLGEN VAN DE INDUSTRIËLE MAATSCHAPPIJ. TEGENOVER HET KOUDE FUNCTIONALISME, ZET HET POSTMODERNISME DE VERGETEN WAARDEN VOLOP IN DE SCHIJNWERPER : HISTORICISME , REGIONALISME, HET SYMBOLISCHE, ZELFS HEILIGE UNIVERSUM.

Na de grote breuk van jaren 60, begint het tijdperk van het postmodernisme. Alternatieve energiebronnen, recyclage, doe-het-zelf zijn de nieuwe waarden en het functionalisme van het industrial design wordt aangeklaagd als een alibi om in de eerste plaats het product te laten verkopen. Men ziet dan ook, met name in Italië, de contesterende bewegingen opduiken : anti-functionalisme, anti-design, new design …  

Onder de herderstaf van Alessandro Mendini, houdt Studio Alchimia een pleidooi voor het banale object en het redesign, gekenmerkt door de decoratieve elementen die ontleend zijn aan de plastische kunsten van het begin van de eeuw. De groep Memphis, die ontstaan is rond de sterke persoonlijkheid van Ettore Sottsass en zijn volgelingen heeft bij designers over heel de wereld, maakt vooral school met voorwerpen en meubelen bestaande uit eenvoudige vormen en een gedurfde mix van kleuren. “New design” lanceert zich als de versmelting van de artisanale productie met de industriële serieproductie. In Italië, hemelt Andrea Branzi de komst van de nieuwe ambachtelijkheid op. In Frankrijk, heerst het eclectisme: terwijl Garouste en Bonetti evolueren naar neo-barok, ontwikkelt Philippe Starck, die de nieuwe voortrekker wordt, een globale methode, die op de geïndustrialiseerde productie is gericht. Zij omhelst alle aspecten van het design (product, grafiek), maar eveneens interieur-architectuur en zelfs architectuur.  

Weer op gang gebracht door de ruimtevaart, ontstaat een nieuwe aerodynamica. Het is te merken in de terugkeer van de gebogen lijnen in de autodesign, met de Ford Sierra in 1982, of de Vesta, een experimenteel model van Renault, of ook met de geprofileerde aankleding van de motorfietsen van Honda, Kawasaki, Yamaha en Suzuki. Het verschijnsel beinvloedt eveneens de lijn van de nieuwe hogesnelheidstreinen : de TGV-Atlantique die door Roger Tallon wordt getekend, herademt de stijl van het Amerikaanse design in zijn heldenperiode van het eind van jaren 30. Deze zoektocht naar de gebogen lijn leidt eveneens tot het bio-design : vloeidende vormen die zowel in de automobiel-industrie, met het werk van Luigi Colani als uitschieter, als in de huiselijke objecten terug te vinden zijn.
   

 

 

 

 

 

 

 

 

Chair Costes, Paris  - 1984

Philippe STARCK (1949 Frankrijk)

 

 

MET DE VERALGEMENING VAN WERTUIGEN ALS CAD (Computer Animated Design) EN CAM (Computer Animated Manufacturing) WORDEN NIEUWE PERSPECTIEVEN GEOPEND VOOR DE DESIGNERS. DE TOENEMENDE DEMATERIALISERING VAN DE OBJECTEN LAAT VERMOEDEN DAT IN DE TOEKOMST DE MATERIE EEN MINDERE ROL ZAL SPELEN, MAAR DAT HET VOORAL ZAL GAAN OM GOLVEN EN STROMINGEN.

n HOME   n DESIGNERS  n DESIGNSTIJLEN  n CONTACT

n NEWS  n COLUMS  n LINKS  n ETALAGE  n SHOP  n GUIDE  n

© 2001 - D-SIDE - België - e-mail : d-side@pandora.be